آیا سیگارهای الکترونیکی می‌توانند به افراد در ترک سیگار کمک کنند، و اگر برای این منظور استفاده شوند، عوارض جانبی را برجای می‌گذارند؟

پیام‌های کلیدی

سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار (e-cigarettes) می‌توانند به افراد کمک کنند تا حداقل به‌مدت شش ماه سیگار کشیدن را ترک کنند. آن‌ها بهتر از درمان جایگزین نیکوتین، و احتمالا موثرتر از سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین عمل می‌کنند.
آن‌ها می‌توانند اثربخشی بهتری از عدم دریافت حمایت، یا فقط پشتیبانی رفتاری داشته، و عوارض جانبی جدی نیز ایجاد نکنند.
بااین‌حال، هنوز به شواهد بیشتری نیاز داریم، به‌ویژه در مورد تاثیرات انواع جدیدتری از سیگارهای الکترونیکی که انتقال نیکوتین بهتری نسبت به انواع قدیمی‌تر آن دارند، زیرا ارائه بهتر نیکوتین ممکن است به افراد بیشتری برای ترک سیگار کمک کند.

سیگارهای الکترونیکی چه هستند؟

سیگارهای الکترونیکی یا «ویپ (vape)» دستگاه‌های دستی هستند که با گرم کردن مایعی که معمولا حاوی نیکوتین و طعم‌دهنده‌ها است، کار می‌کنند. سیگارهای الکترونیکی به کاربران این امکان را می‌دهند تا نیکوتین را در بخار به جای دود استنشاق کنند. از آنجا که سیگارهای الکترونیکی تائیدشده تنباکو را نمی‌سوزانند، مصرف‌کنندگان را در همان سطحی از مواد شیمیایی قرار نمی‌دهند که می‌دانیم می‌توانند باعث بروز بیماری‌های مرتبط با استعمال دخانیات در افرادی شوند که از سیگارهای مرسوم استفاده می‌کنند.

استفاده از سیگار الکترونیکی اغلب به‌عنوان «vaping» شناخته می‌شود. بسیاری از افراد برای کمک به خود در ترک استعمال دخانیات، از سیگار الکترونیکی استفاده می‌کنند. در اینجا ما عمدتا بر سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار تمرکز می‌کنیم.

ما به دنبال چه یافته‌ای بودیم؟

ترک سیگار خطر ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها را کاهش می‌دهد، اما ترک آن برای بسیاری از افراد دشوار است. هدف ما آن بود که بدانیم استفاده از سیگارهای الکترونیکی می‌تواند به افراد در ترک سیگار کمک کند، و افرادی که برای این منظور از آن‌ها استفاده می‌کنند، دچار چه عوارض جانبی می‌شوند.

ما چه‌کاری را انجام دادیم؟

ما به دنبال مطالعاتی بودیم که به بررسی استفاده از سیگارهای الکترونیکی برای ترک سیگار در افراد در هر سنی پرداختند.

ما به بررسی موارد زیر پرداختیم:

· چه تعداد از افراد به‌مدت حداقل شش ماه استعمال سیگار را متوقف کردند؛ و

· چه تعدادی از افراد دچار عوارض جانبی شدند، که حداقل پس‌از یک هفته استفاده، گزارش شدند.

ما به چه نتایجی رسیدیم؟

ما 80 مطالعه را شامل 29,861 فرد بزرگسال سیگاری شناسایی کردیم. بیشتر مطالعات در ایالات متحده آمریکا (40 مطالعه) و بریتانیا (16 مطالعه) انجام شدند. اکثر مطالعات، سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار را با موارد زیر مقایسه کردند:

درمان جایگزینی نیکوتین (مثلا پچ پوستی یا آدامس)؛
دارودرمانی برای کمک به ترک سیگار (وارنیکلین و سیتیزین)؛
سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین؛
تنباکوی گرم‌شده (محصولاتی که تنباکو را تا دمای کافی گرم می‌کنند تا بخار آزاد شود، بدون اینکه آن را بسوزانند یا دود تولید کنند؛ این محصولات با سیگارهای الکترونیکی متفاوت هستند زیرا برگ/ورقه تنباکو را گرم می‌کنند)؛
کیسه‌های نیکوتین خوراکی (oral nicotine pouches) (کیسه‌هایی که حاوی تنباکو نیستند اما هنگام نگه داشتن در دهان، نیکوتین آزاد می‌کنند)؛
انواع دیگری از سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار (به‌عنوان مثال دستگاه‌های پاد (pod)، دستگاه‌های جدیدتر)؛
مشاوره یا راهنمایی (حمایت رفتاری)؛ یا
عدم دریافت حمایت برای ترک سیگار.

نتایج این مرور چه هستند؟

افراد بیشتری با سیگارهای الکترونیکی حداقل شش ماه سیگار کشیدن را ترک می‌کنند تا با درمان جایگزینی نیکوتین (11 مطالعه؛ 4114 نفر)؛
احتمال ترک سیگار به‌مدت حداقل شش ماه با سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار، در مقایسه با سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین، بیشتر است (7 مطالعه، 1918 نفر)؛
سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار در مقایسه با فقط حمایت رفتاری یا عدم دریافت حمایت، ممکن است به افراد بیشتری برای ترک سیگار کمک کنند (11 مطالعه، 7214 نفر)؛
از هر 100 فردی که از سیگار الکترونیکی حاوی نیکوتین برای ترک سیگار استفاده می‌کنند، 8 تا 10 مورد ممکن است موفق به ترک آن شوند، درحالی‌که فقط 6 مورد از هر 100 فردی که از درمان جایگزینی نیکوتین استفاده می‌کنند، 6 مورد از هر 100 فردی که از سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین استفاده می‌کنند، یا 5 مورد از هر 100 فردی که حمایتی را دریافت نمی‌کنند یا فقط پشتیبانی رفتاری دارند، استعمال سیگار خود را متوقف می‌کنند؛
ما مطمئن نیستیم که تفاوتی میان تعداد عوارض جانبی که با استفاده از سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار در مقایسه با درمان جایگزینی نیکوتین، عدم دریافت پشتیبانی یا فقط دریافت پشتیبانی رفتاری رخ می‌دهند، وجود دارد یا خیر (اگرچه وقوع عوارض جانبی غیرجدی در گروه‌هایی که سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار را دریافت ‌کردند در مقایسه با گروه‌هایی که هیچ پشتیبانی یا فقط پشتیبانی رفتاری دریافت کردند، شایع‌تر بود)؛
مطالعاتی که سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار را با درمان جایگزینی نیکوتین مقایسه کردند، تعداد کمی از عوارض جانبی را، از جمله عوارض جانبی جدی، گزارش کردند. در مقایسه با سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار، احتمالا هیچ تفاوتی در تعداد موارد زیر وجود ندارد:
- عوارض جانبی جدی در افرادی که از درمان جایگزینی نیکوتین استفاده می‌کنند، رخ می‌دهند؛
- عوارض جانبی غیرجدی در افرادی رخ می‌دهند که سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین را استفاده می‌کنند.

محدودیت‌های شواهد چه هستند؟

ما به شواهدی اطمینان داریم که تائید می‌کنند سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار نسبت به درمان جایگزینی نیکوتین به افراد بیشتری برای ترک سیگار کمک می‌کنند، اما در مورد سیگارهای الکترونیکی بدون نیکوتین، شواهد بیشتری را نیاز داریم.
مطالعاتی که سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار را با حمایت رفتاری یا بدون دریافت حمایت مقایسه کردند، میزان ترک بالاتری را در افرادی که از سیگارهای الکترونیکی نیکوتین‌دار استفاده ‌کردند، نشان دادند، اما در مورد داده‌ها اطمینان کمتری داریم زیرا افراد حاضر در این مطالعات از هر درمانی که دریافت ‌کردند، آگاه بودند.
بیشتر نتایج ما در مورد عوارض جانبی می‌توانند با در دسترس قرار گرفتن شواهد بیشتر تغییر کنند، زیرا اغلب، موارد کمی از عوارض با نتایج نامشخص گزارش شدند.

شواهد تا چه زمانی به‌روز است؟

این مطالعه در واقع مرور قبلی را که در سال 2025 منتشر شد، به‌روز می‌کند. اگر شواهد جدیدی در دسترس قرار گرفت، دوباره آن را به‌روز خواهیم کرد. شواهد تا 1 ژانویه 2026 به‌روز است.

مطالعه چکیده کامل

پیشینه

سیگارهای الکترونیکی (e-cigarettes; ECs) دستگاه‌های الکترونیکی تولید کننده بخار هستند که در دست قرار گرفته و با حرارت دادن یک مایع الکترونیکی (e-liquid)، آئروسل تشکیل می‌دهند. افراد سیگاری، ارائه‌‌دهندگان مراقبت‌های سلامت، و سازمان‌های نظارتی مایل هستند که بدانند ECها می‌توانند به ترک سیگار در افراد کمک کنند، و استفاده از آنها برای این منظور بی‌خطر (safe) است یا خیر. این به‌روزرسانی به‌عنوان بخشی از یک مرور سیستماتیک پویا (living systematic review) انجام شد.

اهداف

بررسی بی‌خطر بودن (safety)، تحمل‌پذیری، و اثربخشی استفاده از EC در مقایسه با EC بدون نیکوتین، دیگر درمان‌های ترک سیگار، و عدم درمان، برای کمک به افرادی که سیگار می‌کشند تا به ترک طولانی‌مدت سیگار دست یابند.

روش‌های جست‌وجو

ما تا 1 ژانویه 2026 در پایگاه مرکزی ثبت کارآزمایی‌های کنترل‌شده کاکرین (CENTRAL)، MEDLINE؛ Embase و PsycINFO جست‌وجو کرده، منابع را بررسی کرده، و با نویسندگان مطالعات تماس گرفتیم.

معیارهای انتخاب

ما کارآزمایی‌هایی را وارد کردیم که در آنها افراد سیگاری به‌طور تصادفی در گروه دریافت EC یا کنترل قرار گرفتند. مطالعات مداخله‌ای کنترل‌نشده‌ای را وارد کردیم که در آنها همه شرکت‌کنندگان یک مداخله EC را دریافت کردند. مطالعات می‌بایست یک پیامد واجد شرایط را گزارش می‌کردند.

گردآوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها

برای غربالگری و استخراج داده‌ها، روش‌های استاندارد کاکرین را به‌کار بردیم. ما از ابزار خطر سوگیری (risk of bias tool; RoB 1) و رویکرد درجه‌بندی توصیه، ارزیابی، توسعه و ارزشیابی (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation; GRADE) برای ارزیابی قطعیت شواهد استفاده کردیم. پیامدهای مهم عبارت بودند از پرهیز از استعمال سیگار پس‌از حداقل شش ماه، عوارض جانبی (AEs)، و عوارض جانبی جدی (SAEs). پیامدهای مهم شامل بیومارکرها، مواد سمی/مواد سرطان‌زا، و استفاده طولانی‌مدت از EC بودند. برای محاسبه خطر نسبی (RR) با 95% فاصله اطمینان (CI) آن برای پیامدهای دوحالتی (dichotomous outcome)، از مدل اثر ثابت (fixed-effect) منتل-هنزل (Mantel-Haenszel) استفاده کردیم. برای پیامدهای پیوسته (continuous outcome)، تفاوت‌های میانگین (MD) را محاسبه کردیم. در صورت لزوم، داده‌ها را در متاآنالیزهای زوجی (pairwise meta-analysis) و شبکه (network meta-analysis; NMA) ادغام کردیم.

نتایج اصلی

ما 90 مطالعه تکمیل‌شده (دو مورد برای این به‌روزرسانی جدید بودند) را وارد کردیم (29,044 شرکت‌کننده)، که 49 مورد، کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل‌شده (randomised controlled trials; RCTs) بودند. از میان مطالعات واردشده، 10 مورد (که همگی به جز یک مورد در مقایسه‌های اصلی ما مشارکت داشتند) در معرض خطر پائین سوگیری، 61 مطالعه در معرض خطر بالای سوگیری (شامل همه مطالعات تصادفی‌سازی نشده)، و مابقی در معرض خطر نامشخص سوگیری قرار داشتند.

EC حاوی نیکوتین در مقایسه با درمان جایگزینی نیکوتین (nicotine replacement therapy; NRT) منجر به افزایش نرخ ترک سیگار می‌شود ( شواهد با قطعیت بالا) (RR: 1.59؛ 95% CI؛ 1.30 تا 1.93؛ I ² = 0%؛ 7 مطالعه، 2544 شرکت‌کننده). اگر بخواهیم این عدد را به‌صورت مطلق بیان کنیم، به معنای چهار مورد ترک موفقیت‌آمیز بیشتر در هر 100 نفر (95% CI؛ 2 مورد تا 6 مورد بیشتر) است. میزان وقوع AEها احتمالا میان گروه‌ها مشابه است (شواهد با قطعیت متوسط (کاهش سطح شواهد به‌دلیل عدم‌دقت (imprecision))) (RR: 1.03؛ 95% CI؛ 0.91 تا 1.17؛ I ² = 0%؛ 5 مطالعه، 2052 شرکت‌کننده). SAEها نادر بودند، و شواهد کافی وجود ندارد که مشخص شود تفاوت نرخ‌ها میان گروه‌ها به‌دلیل عدم‌دقت بسیار جدی است یا خیر (RR: 1.20؛ 95% CI؛ 0.90 تا 1.60؛ I ² = 32%؛ 6 مطالعه، 2761 شرکت‌کننده؛ شواهد با قطعیت پائین).

EC حاوی نیکوتین در مقایسه با EC غیرنیکوتینی احتمالا منجر به افزایش نرخ ترک سیگار می‌شود (شواهد با قطعیت متوسط (کاهش سطح شواهد به‌دلیل عدم‌دقت)) (RR: 1.46؛ 95% CI؛ 1.09 تا 1.96؛ I ² = 4%؛ 6 مطالعه، 1613 شرکت‌کننده). اگر بخواهیم این عدد را به‌صورت مطلق بیان کنیم، به معنای سه مورد ترک موفقیت‌آمیز بیشتر در هر 100 نفر (95% CI؛ 1 مورد تا 7 مورد بیشتر) است. احتمالا تفاوتی اندک تا عدم تفاوت در میزان AE میان این گروه‌ها وجود دارد (شواهد با قطعیت متوسط) (RR: 1.01؛ 95% CI؛ 0.91 تا 1.11؛ I ² = 0%؛ 5 مطالعه، 840 شرکت‌کننده). شواهد کافی برای تعیین اینکه نرخ SAEها میان گروه‌ها متفاوت هستند یا خیر، وجود ندارد، که دلیل آن هم به عدم‌دقت بسیار جدی باز می‌گردد (RR: 1.00؛ 95% CI؛ 0.56 تا 1.79؛ I ² = %0؛ 9 مطالعه، 1412 شرکت‌کننده؛ شواهد با قطعیت پائین).

نرخ ترک سیگار برای شرکت‌کنندگان تصادفی‌سازی شده به EC حاوی نیکوتین در مقایسه با فقط حمایت رفتاری/بدون حمایت، ممکن است بالاتر باشد (شواهد با قطعیت پائین به دلیل مشکلات مربوط به خطر سوگیری) (RR: 1.96؛ 95% CI؛ 1.66 تا 2.32؛ I ² = 0%؛ 11 مطالعه، 6819 شرکت‌کننده). این عدد به‌صورت مطلق، به معنای چهار مورد ترک سیگار بیشتر در هر 100 نفر (95% CI؛ 3 مورد تا 5 مورد بیشتر) است. شواهدی وجود داشت که AEهای (غیرجدی) در افرادی که به گروه EC حاوی نیکوتین تصادفی‌سازی شدند، بیشتر رخ داد (RR: 1.18؛ 95% CI؛ 1.10 تا 1.27؛ I ² = 6%، شواهد با قطعیت پائین؛ 6 مطالعه، 2351 شرکت‌کننده) و، مجددا، برای تعیین اینکه نرخ SAEها میان گروه‌ها متفاوت بود یا خیر، شواهد کافی به دست نیامد (RR: 0.93؛ 95% CI؛ 0.68 تا 1.28؛ I ² = 0%؛ 12 مطالعه، 4561 شرکت‌کننده، شواهد با قطعیت بسیار پائین).

نتایج NMA با نتایج متاآنالیزهای زوجی برای همه پیامدهای اصلی، هم‌سو و سازگار بودند. در شبکه AE ناهمگونی وجود داشت، که با یک مطالعه بیرونی تکی توضیح داده شد که فقط شواهد مستقیم را برای یکی از نودها (nodes) ارائه داد.

داده‌های به‌دست آمده از مطالعات تصادفی‌سازی نشده، هم‌سو با داده‌های RCT بودند. شایع‌ترین AEها گزارش‌شده عبارت بودند از تحریک گلو/دهان، سردرد، سرفه، و حالت تهوع، که با ادامه استفاده EC برطرف شدند. مطالعات بسیار اندکی داده‌های مربوط به پیامدها یا مقایسه‌های دیگر را گزارش کردند؛ بنابراین، شواهد محدودی، با CIهایی که اغلب هم شامل آسیب و هم مزیت بالینی قابل ‌توجه ناشی از مداخله بودند، به دست آمدند.

نتیجه‌گیری‌های نویسندگان

شواهدی با قطعیت بالا وجود دارد که EC نیکوتین‌دار در مقایسه با NRT، و شواهدی با قطعیت متوسط که EC نیکوتین‌دار در مقایسه با EC بدون نیکوتین، نرخ ترک سیگار را افزایش می‌دهند. شواهدی که EC نیکوتین‌دار را با دریافت حمایت رفتاری یا بدون دریافت حمایت رفتاری مقایسه کردند نیز نشان‌دهنده سودمندی EC نیکوتین‌دار هستند، اما به‌دلیل خطر سوگیری ذاتی در طراحی مطالعه، قطعیت کمتری دارند.

بروز کلی SAEها در تمام بازوهای مطالعه پائین بود و اکنون شواهدی با قطعیت متوسط وجود دارد که در مقایسه میان EC نیکوتین‌دار با NRT، میزان SAEها مشابه است. هم‌چنین هیچ شواهدی مبنی بر تفاوت در AEها میان EC نیکوتین‌دار و بدون نیکوتین و هم‌چنین میان EC نیکوتین‌دار و NRT وجود نداشت، اما شواهدی با قطعیت پائین برای افزایش AEها در مقایسه با حمایت رفتاری/عدم حمایت دیده شد. ما شواهدی را مبنی بر آسیب جدی ناشی از مصرف EC نیکوتین‌دار در کوتاه‌‌مدت نیافتیم، اما برای ارزیابی کامل بی‌خطری آن‌ها، به انجام مطالعات طولانی‌تر و بزرگ‌تر نیاز است. مطالعات واردشده، EC نیکوتین‌دار تائیدشده را آزمایش کردند؛ محصولات غیرقانونی و/یا محصولات حاوی دیگر مواد فعال (مانند تتراهیدروکانابینول (THC)) ممکن است ویژگی‌های متفاوتی داشته باشند.

محدودیت اصلی شواهد، وجود عدم‌دقت در برخی مقایسه‌ها است. RCTهای بیشتری در حال انجام هستند. برای اطمینان از اینکه این مرور هم‌چنان اطلاعات به‌روزشده را ارائه می‌دهد، یک مرور سیستماتیک پویا است. به موازات در دسترس قرار گرفتن شواهد مرتبط جدید، جست‌وجوها را ماهانه انجام داده و غربالگری کرده، و این مرور را به‌روز خواهیم کرد. لطفا برای دستیابی به جدیدترین نسخه این مرور، به بانک اطلاعاتی مرورهای سیستماتیک کاکرین (Cochrane Database of Systematic Reviews) مراجعه کنید.

حمایت مالی

تحقیقات سرطان بریتانیا (PICCTR-2024/100012). افزودن پیامدهای جدید مربوط به سیگار الکترونیکی (vaping) و استعمال سیگار در شش ماه یا بیشتر، توسط موسسه ملی سرطان موسسات ملی بهداشت (NIH) و مرکز محصولات دخانی FDA (تحت عنوان CTP) با Award Number 2U54CA229974 پشتیبانی شد. مسئولیت محتوای این مرور صرفا بر عهده نویسندگان است و لزوما بیانگر دیدگاه‌های رسمی NIH یا سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) نیست. تامین‌کنندگان مالی مطالعه در تصمیم‌گیری برای ارسال مقاله جهت انتشار دخیل نبودند.

ثبت

پروتکل (2012) از طریق DOI قابل دسترسی است: 10.1002/14651858.CD010216 (به‌روزرسانی‌های پروتکل تا 2012 از طریق https://osf.io/upgjc/overview در دسترس است).

یادداشت‌های ترجمه

این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.

ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی می‌کند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمه‌های نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.

استناد

Lindson N, Livingstone-Banks J, Butler AR, McRobbie H, Bullen CR, Hajek P, Wu AD, Begh R, Theodoulou A, Ma C, Notley C, Rigotti NA, Turner T, Fanshawe T, Hartmann-Boyce J. Electronic cigarettes for smoking cessation. Cochrane Database of Systematic Reviews 2026, Issue 8. Art. No.: CD010216. DOI: 10.1002/14651858.CD010216.pub11.

فیلترها

شواهد

کتابچه‌های آموزشی و راهنماها

اخبار