آیا داروهایی (آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید) که تجمع پروتئین‌های غیرطبیعی را در مغز کاهش می‌دهند، درمان موثری برای افراد مبتلا به اختلال شناختی خفیف یا دمانس خفیف ناشی از بیماری آلزایمر هستند، و آیا باعث بروز عوارض جانبی می‌شوند؟

پیام‌های کلیدی

• در افراد مبتلا به مشکلات خفیف حافظه و تفکر (اختلال شناختی خفیف (MCI)) یا دمانس خفیف ناشی از بیماری آلزایمر، داروهای تولیدشده در آزمایشگاه (آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید) که تجمعات بالقوه آسیب‌زای پروتئین‌های آمیلوئید را در مغز هدف قرار داده و از بین می‌برند، در مقایسه با دارونما (placebo) (درمان ساختگی)، احتمالا منجر به تفاوتی اندک تا عدم تفاوت در کاهش عملکرد حافظه و توانایی تفکر یا میزان شدت علائم دمانس، 18 ماه پس‌از شروع درمان می‌شوند.

• آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید احتمالا باعث تورم مغزی و خون‌ریزی‌های کوچک (میکرو) بیشتری نسبت به دارونما می‌شوند. آن‌ها در مقایسه با دارونما، دیگر عوارض جانبی ناخواسته جدی یا مرگ‌ومیر را افزایش نمی‌دهند.

• به نظر نمی‌رسد حذف موفقیت‌آمیز پروتئین‌های آمیلوئید از مغز با بهبودی بالینی معناداری در افراد مبتلا به MCI یا دمانس خفیف ناشی از بیماری آلزایمر مرتبط باشد. تحقیقات آینده در مورد درمان‌های تعدیل‌کننده بیماری برای بیماری آلزایمر باید بر دیگر درمان‌ها متمرکز شوند.

بیماری آلزایمر چیست؟

در بیماری آلزایمر، سلول‌های مغزی پس‌از تجمع پروتئین‌هایی (به نام پلاک‌های آمیلوئید) می‌میرند. بیماری آلزایمر بر حافظه و توانایی‌های تفکر افراد تاثیر می‌گذارد. نشانه‌ها معمولا در ابتدا خفیف بوده و زندگی روزمره را مختل نمی‌کنند. این حالت «اختلال شناختی خفیف» (MCI) نامیده می‌شود. MCI با گذشت زمان می‌تواند به دمانس خفیف تبدیل شود، که در آن مشکلات حافظه و تفکر به اندازه‌ای جدی هستند که در فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد می‌کنند. حدود 15% از افراد مبتلا به MCI در عرض دو سال به دمانس ناشی از بیماری آلزایمر مبتلا می‌شوند. این وضعیت شایع‌ترین نوع دمانس میان افراد مسن است.

آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید چه هستند؟

آنتی‌بادی‌ها توسط بدن به‌عنوان دفاعی در برابر بیماری‌ها ساخته می‌شوند. آن‌ها می‌توانند در آزمایشگاه برای استفاده به‌عنوان یک درمان طبی نیز تولید شوند. آنتی‌بادی‌های ضدآمیلوئید برای هدف قرار دادن پروتئین‌های آمیلوئید که باعث تشکیل پلاک‌های ناشی از بیماری آلزایمر می‌شوند و حذف آن‌ها از مغز طراحی شده‌اند. آن‌ها «مونوکلونال (monoclonal)» هستند زیرا فقط پروتئین‌های آمیلوئید را هدف قرار می‌دهند. حذف پروتئین‌های آمیلوئید از مغز می‌تواند پیشرفت بیماری آلزایمر را کُند کند.

ما به دنبال چه یافته‌ای بودیم؟

ما ‌خواستیم بدانیم که آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید، داروی موثری برای افراد مبتلا به MCI یا دمانس خفیف ناشی از بیماری آلزایمر هستند یا خیر. ما ارزیابی کردیم که آن‌ها سرعت موارد زیر را کاهش دادند یا خیر:

• نقصان در حافظه و تفکر؛

• کاهش توانایی در مدیریت فعالیت‌های روزمره؛ و

• بدتر شدن نشانه‌های دمانس.

ما هم‌چنین ‌خواستیم بدانیم که آن‌ها عوارض جانبی ناخواسته‌ای را ایجاد کردند یا خیر.

ما چه‌کاری را انجام دادیم؟

ما به دنبال مطالعاتی بودیم که یک یا چند آنتی‌بادی مونوکلونال ضدآمیلوئید را برای درمان افراد مبتلا به MCI یا دمانس خفیف ناشی از بیماری آلزایمر، در مقایسه با دارونما (درمان ساختگی که حاوی هیچ دارویی نیست اما از نظر ظاهری مشابه داروی مورد آزمایش است و به‌همان روش تجویز می‌شود) بررسی کردند.

نتایج مطالعات را جمع‌بندی کردیم، و با در نظر گرفتن جنبه‌هایی مانند حجم‌نمونه و روش مطالعه، میزان اطمینان خود را به شواهد ارزیابی کردیم.

ما به چه نتایجی رسیدیم؟

ما 17 مطالعه را یافتیم که در کشورهای مختلف صورت گرفتند و شامل 20,342 نفر بودند. میانگین سنی شرکت‌کنندگان در تمامی مطالعات از 70 تا 74 سال متغیر بود. تمام مطالعات توسط شرکت‌هایی تامین مالی شدند که آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید را تولید ‌کردند.

نتایج اصلی

پس‌از 18 ماه درمان، آنتی‌بادی‌های مونوکلونال ضدآمیلوئید:

• ممکن است تفاوتی اندک تا عدم تفاوت را در میزان وخامت نشانه‌های دمانس در افراد ایجاد کنند (9 مطالعه، 8053 نفر)؛

• احتمالا تفاوتی اندک تا عدم تفاوت را در کاهش حافظه و توانایی تفکر (13 مطالعه، 9895 نفر) یا در توانایی مدیریت فعالیت‌های روزمره (3 مطالعه، 3478 نفر) ایجاد ‌کنند؛

• ممکن است منجر به بهبودی اندک در کارهای پیچیده‌تر روزمره، مانند خرید، مدیریت امور مالی، مصرف دارو و استفاده از حمل‌ونقل شوند (1 مطالعه، 1252 نفر)؛

• احتمالا منجر به افزایش اندک در بروز تورم مغز می‌شوند. از هر 1000 نفری که از آنتی‌بادی‌های مونوکلونال استفاده کردند، 119 مورد دچار تورم مغزی شدند، درحالی‌که فقط 12 مورد از هر 1000 نفری که از دارونما استفاده ‌کردند، دچار تورم مغزی شدند (11 مطالعه، 13,595 نفر)؛

• ممکن است منجر به افزایش اندک در خون‌ریزی‌های کوچک در مغز شوند (3 مطالعه، 4308 نفر)؛

• دیگر عوارض جانبی جدی تعریف‌شده توسط نویسندگان مطالعه (9 مطالعه، 11,904 نفر) را افزایش نمی‌دهند؛ و

• مرگ‌ومیر ناشی از هر علتی را افزایش نمی‌دهند (7 مطالعه، 9733 نفر).

محدودیت‌های شواهد چه هستند؟

میزان اعتماد ما به شواهد به دو دلیل محدود است. نخست آنکه، افرادی که آنتی‌بادی‌های مونوکلونال را نسبت به دارونما دریافت کردند، بیشتر دچار تورم و خون‌ریزی‌های ریز مغزی شدند. بااین‌حال، اکثر مطالعات، افرادی را که دچار نشانه‌های تورم مغز و خون‌ریزی‌های کوچک شدند، از افرادی که این تاثیرات در آن‌ها فقط با اسکن قابل مشاهده بود، متمایز نکردند. این شکاف گزارش‌دهی، اطلاعات لازم را برای درک جدیت عوارض جانبی بالقوه در اختیار بیماران قرار نمی‌دهد. دوم آنکه، نتایج حاصل از مطالعاتی نبودند که دوره طولانی داشته باشند. این موارد محدودیت‌های مهمی در شواهد مربوط به افراد مبتلا به بیماری آلزایمر هستند که باید از فواید بلندمدت و عوارض ناخواسته داروها مطلع باشند.

ما شش مطالعه در حال انجام را یافتیم. نتیجه‌گیری‌های این مطالعه ممکن است با در دسترس قرار گرفتن نتایج جدید تغییر کنند.

این شواهد تا چه زمانی به‌روز است؟

شواهد تا 7 آگوست 2025 به‌روز است.