پیامهای کلیدی
-
استفاده از محلول ضدعفونیکننده کلرهگزیدین روی ریشه بند ناف نوزاد احتمالا خطر بروز عفونت را کاهش داده و ممکن است خطر مرگومیر نوزادان را در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط کم کند. کلرهگزیدین احتمالا زمان لازم برای جداشدن بند ناف را نیز تا یک الی دو روز به تاخیر میاندازد.
-
شواهد در مورد دیگر ضدعفونیکنندهها (مانند الکل، سولفادیازین نقره، و پوویدون (بتادین)) در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط، محدود و نامشخص است.
-
در کشورهایی با سطح درآمد بالا، هیچ مزیت مشخصی برای استفاده از ضدعفونیکنندهها در مقایسه با تمیز و خشک نگه داشتن بند ناف وجود ندارد. استفاده از مواد ضدعفونیکننده، احتمالا زمان لازم برای جداشدن بند ناف را به تاخیر میاندازد.
چرا مراقبت از بند ناف مهم است؟
پساز تولد نوزاد، بند ناف بریده میشود، و یک ریشه کوچک باقی میماند که معمولا خشک شده و ظرف پنج تا 15 روز خودبهخود میافتد. در طول این مدت، این ناحیه میتواند به راحتی توسط باکتریهای پوست کودک یا محیط اطرافش آلوده شود. از آنجاکه ریشه بند ناف حاوی بافت مرده است، باکتریها میتوانند در آنجا رشد کرده و باعث عفونت پوست اطراف آن شوند (که به آن اومفالیت (omphalitis) میگویند). در برخی موارد، این باکتریها میتوانند وارد جریان خون نوزاد شده و منجر به بروز عفونت جدی در سراسر بدن ( سپسیس (sepsis) ) شوند که میتواند تهدیدکننده زندگی باشد - به خصوص در شرایطی که بهداشت و دسترسی به مراقبتهای سلامت محدود است.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
ما خواستیم بدانیم که استفاده از ضدعفونیکنندهها (موادی که از رشد باکتریها پیشگیری میکنند) روی ریشه بند ناف میتواند خطر موارد زیر را کاهش دهد:
-
مرگومیر
-
عفونت بند ناف
-
تغییر در مدت زمان لازم برای جداشدن بند ناف (cord separation time)، که ممکن است بر نگرانی فرد مراقب و شیوههای مراقبت تاثیر بگذارد، اما معمولا خطرناک نیست
ما همچنین خواستیم بدانیم که این تاثیرات میان کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط و کشورهایی با سطح درآمد بالا، متفاوت هستند یا خیر.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما شواهدی را از کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترلشده بررسی کردیم که ضدعفونیکنندههای مختلف - مانند کلرهگزیدین، الکل 70%، سولفادیازین نقره و پوویدون-آیوداین - را با خشک و تمیز نگهداشتن بند ناف یا عدم استفاده از همان ضدعفونیکننده مقایسه کردند.
ما بررسی کردیم که این درمانها چه تاثیری بر موارد زیر گذاشتند:
-
مرگومیر نوزادان (در 28 روز نخست زندگی)
-
عفونت ریشه بند ناف (اومفالیت (omphalitis))
-
زمان لازم برای جداشدن ریشه بند ناف
ما کیفیت مطالعات را ارزیابی کرده و نتایج حاصل از مطالعات مشابه را در یک متاآنالیز ترکیب کردیم. ما همچنین مطالعات انجامشده در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط را جدا از مطالعات صورتگرفته در کشورهایی با سطح درآمد بالا آنالیز کردیم، زیرا خطر عفونت در این شرایط یکسان نیست.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما 18 مطالعه را در این مرور وارد کردیم، که نسبت به نسخه قبلی 2013، نه مطالعه دیگر به آن افزوده شد. این مطالعات در هر دو محیط کمدرآمد و پردرآمد انجام شده و شامل 143,150 نوزاد بودند.
در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط، استفاده از کلرهگزیدین:
-
ممکن است خطر مرگومیر نوزادان را کاهش دهد (از 18 به 15 مورد در هر 1000 تولد زنده)، اما ما در مورد این تاثیر مطمئن نیستیم؛
-
احتمالا عفونتهای بند ناف را کاهش میدهد (از 87 به 62 مورد در هر 1000 تولد زنده)؛
-
احتمالا میانگین زمانی لازم برای جداشدن ریشه بند ناف را تا حدود 1.85 روز افزایش میدهد.
در کشورهایی با سطح درآمد بالا، کلرهگزیدین:
-
برای پیشگیری از مرگومیر نوزادان بررسی نشد؛
-
ما نمیدانیم که کلرهگزیدین از بروز عفونت بند ناف پیشگیری میکند یا بر زمان لازم برای جداشدن بند ناف تاثیر میگذارد یا خیر، زیرا شواهد بسیار نامطمئن است.
در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط، استفاده از الکل 70%:
-
برای پیشگیری از مرگومیر نوزادان بررسی نشد؛
-
ما نمیدانیم که الکل از بروز عفونت بند ناف پیشگیری میکند یا خیر، زیرا شواهد بسیار نامطمئن است؛
-
ما نمیدانیم که الکل بر مدت زمان لازم برای جداشدن بند ناف تاثیر میگذارد یا خیر، زیرا شواهد بسیار نامطمئن است.
در کشورهایی با سطح درآمد بالا، استفاده از الکل 70%:
-
برای پیشگیری از مرگومیر نوزادان یا عفونت بند ناف بررسی نشد؛
-
احتمالا میانگین زمانی لازم را برای جداشدن بند ناف تا حدود 1.6 روز افزایش میدهد.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
-
سطح اعتماد ما به شواهد مربوط به استفاده از کلرهگزیدین برای پیشگیری از بروز عفونت بند ناف در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط، متوسط است، زیرا افراد در مطالعات میدانستند که چه درمانی دریافت کردند و مطالعات در محیطهای مختلفی انجام شدند. اطمینان ما به اینکه کلرهگزیدین مرگومیر نوزادان را کاهش میدهد، اندک است، زیرا نتایج میان مطالعات متفاوت بودند و این تاثیر میتوانست از یک مزیت کوچک تا عدم تفاوت واضح، متغیر باشد. ما تا حدودی مطمئن هستیم که کلرهگزیدین باعث میشود بند ناف کمی دیرتر جدا شود.
-
سطح اعتماد ما به شواهد مربوط به استفاده از کلرهگزیدین در کشورهایی با سطح درآمد بالا بسیار پائین است، زیرا فقط یک مطالعه کوچک در دسترس بود.
-
برای استفاده از الکل در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط، اعتماد ما به شواهد بسیار پائین است. تعداد کمی از نوزادان بررسی شدند و نتایج بسیار نامطمئن بودند، بنابراین ما نمیدانیم که استفاده از الکل بر عفونت بند ناف یا زمان لازم برای جداشدن بند ناف تاثیر میگذارد یا خیر.
-
در کشورهایی با سطح درآمد بالا، ما تا حدودی مطمئن هستیم که الکل باعث میشود بند ناف کمی دیرتر جدا شود. بااینحال، ما نمیدانیم که استفاده از الکل از عفونت بند ناف پیشگیری میکند یا بر مرگومیر نوزادان تاثیر میگذارد یا خیر، زیرا این پیامدها بررسی نشدند.
شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
این خلاصه براساس شواهد موجود تا دسامبر 2025 تهیه شد و مرور قبلی ما را از سال 2013 بهروز میکند.
مطالعه چکیده کامل
بند ناف (umbilical cord)، ساختاری است متشکل از عروق خونی و بافت همبند که جنین را به جفت در رحم متصل میکند. بند ناف پس از تولد بریده میشود که این عمل، مادر و نوزاد را از نظر جسمی و نمادین از هم جدا میکند. امفالیت (omphalitis) به عفونت بند ناف گفته میشود. حرکت باکتریها در امتداد عروق ناف، میتواند منجر به بروز سپتیسمی (septicaemia) شده و سبب ایجاد موربیدیتی و مورتالیتی در نوزادان، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، شود.
اهداف
ارزیابی مزایا و خطرات استفاده از مواد ضدعفونیکننده روی بند ناف نوزاد تازه متولدشده در مقابل عدم استفاده از این مواد برای پیشگیری از بروز عوارض و مرگومیر در نوزادان در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط (LMICs) و کشورهایی با سطح درآمد بالا (HIC).
روشهای جستوجو
در دسامبر 2025، به جستوجو در CENTRAL؛ MEDLINE؛ Embase؛ LILACS و پایگاههای ثبت کارآزمایی پرداختیم. فهرست منابع مطالعات و/یا مطالعات/مرورهای سیستماتیک واردشده را بررسی کردیم که موضوع آنها مربوط به مداخله یا جمعیت مورد بررسی در این مرور بود.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی شده، خوشهای (cluster)-تصادفیسازی شده، و شبه-تصادفیسازی و کنترلشده را در مورد مراقبت موضعی از بند ناف در مقایسه با عدم مراقبت موضعی، و مقایسه میان اشکال مختلف مراقبت، در این مرور وارد کردیم.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
دو نویسنده مرور بهطور مستقل از هم کارآزماییها را برای ورود بررسی کرده، کیفیت کارآزمایی را ارزیابی کرده، و پس از آن دادهها را استخراج کردند. صحت (accuracy) دادهها بررسی شد.
نتایج اصلی
در این جستوجو 77 کارآزمایی شناسایی شدند. تعداد 34 کارآزمایی را در این مرور وارد کردیم که شامل 69,338 نوزاد بودند، پنج مطالعه در انتظار طبقهبندی بوده و دو کارآزمایی در حال انجام در سطح جامعه هستند. مطالعات واردشده هم در کشورهای توسعهیافته و هم در کشورهای در حال توسعه انجام شدند. از میان 34 کارآزمایی واردشده، سه مورد از کارآزماییهای خوشهای-تصادفیسازی شده و در ابعاد بزرگ بودند که در سطح جامعه، در کشورهای در حال توسعه انجام شدند، و 31 مطالعه نیز در محیطهای بیمارستانی، عمدتا در کشورهای توسعهیافته، صورت گرفتند. دادههای مربوط به مطالعات انجامشده در جامعه و بیمارستان به صورت جداگانه آنالیز شدند. سه کارآزمایی انجامشده در سطح جامعه، 78% از کل تعداد کودکانی را که در این مرور شرکت داشتند، در بر گرفتند. اکثر کارآزماییهای انجامشده در بیمارستانها، حجم نمونه کوچکی داشتند. تعداد 22 نوع مداخله مختلف در کارآزماییهای واردشده مورد مطالعه قرار گرفتند و شایعترین مواد ضدعفونی کننده مورد مطالعه، الکل 70%، رنگ سهگانه (triple dye)، و کلرهگزیدین (chlorhexidine) بودند.
فقط یک ماده ضدعفونی کننده به نام کلرهگزیدین در سطح جامعه برای مراقبت از بند ناف بررسی شد. سه کارآزمایی انجامشده در سطح جامعه، دادههایی را در مورد مورتالیتی به هر علتی (all-cause mortality) گزارش کردند که شامل 1325 مورد مرگومیر در 54,624 شرکتکننده بودند و نتایج ترکیبی، حاکی از 23% کاهش در این زمینه در گروه کلرهگزیدین در مقایسه با گروه کنترل بودند (میانگین خطر نسبی (RR): 0.77؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 0.63 تا 0.94، اثرات تصادفی (random-effect)؛ T² = 0.02؛ I² = 50%). میزان کاهش بروز امفالیت، بسته به شدت عفونت، بین 27% و 56% متغیر بود. زمان جدا شدن بند ناف در گروه کلرهگزیدین در مقایسه با گروه مراقبت خشک از بند ناف، 1.7 روز افزایش یافت (تفاوت میانگین (MD): 1.75 روز؛ 95% CI؛ 0.44 تا 3.05، اثرات تصادفی، T² = 0.88؛ I² = 100%). شستن بند ناف با آب و صابون در مقایسه با مراقبت خشک از بند ناف در سطح جامعه سودمند نبود.
از میان مطالعات انجامشده در بیمارستانها، هیچ مطالعهای دادهای را برای مورتالیتی یا ابتلا به کزاز (tetanus) گزارش نکرد. استفاده از مواد ضدعفونی کننده در مقایسه با مراقبت خشک از بند ناف برای کاهش بروز امفالیت در محیط بیمارستان مفید نبود. استفاده موضعی از رنگ سهگانه در مقایسه با مراقبت خشک از بند ناف، کلونیزاسیون باکتریایی با استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus) (میانگین RR: 0.15؛ 95% CI؛ 0.10 تا 0.22، چهار مطالعه، n = 1319، اثرات تصادفی، T² = 0.04؛ I² = 24%) یا استفاده از الکل (میانگین RR: 0.45؛ 95% CI؛ 0.25 تا 0.80، دو مطالعه، n = 487، اثرات تصادفی، T² = 0.00؛ I² = 0%) را کاهش داد. استفاده از الکل و رنگ سهگانه برای کاهش کلونیزاسیون با استرپتوکوکوس مزیتی نداشتند. استفاده موضعی از الکل در مقایسه با مراقبت خشک از بند ناف در کاهش کلونیزاسیون با انتروکوکوس کولی (Enterococcus coli) سودمند بود (میانگین RR: 0.73؛ 95% CI؛ 0.58 تا 0.92، دو مطالعه، n = 432، اثرات تصادفی، T² = 0.00؛ I² = 0%)، و در یک آنالیز جداگانه، رنگ سهگانه در مقایسه با الکل خطر کلونیزاسیون را افزایش داد (RR: 3.44؛ 95% CI؛ 2.10 تا 5.64، یک مطالعه، n = 373). زمان جدا شدن بند ناف با استفاده موضعی از الکل (MD؛ 1.76 روز؛ 95% CI؛ 0.03 تا 3.48، نه مطالعه، 2921 = n، اثرات تصادفی، T² = 6.54؛ I² = 97%) و رنگ سهگانه (MD؛ 4.10 روز؛ 95% CI؛ 3.07 تا 5.13، یک مطالعه، n = 372) در مقایسه با مراقبت خشک از بند ناف در محیط بیمارستان بهطور قابل توجهی افزایش یافت. تعداد مطالعات برای تایید کارآمدی دیگر مواد ضدعفونیکننده کافی نبودند.
نتیجهگیریهای نویسندگان
استفاده موضعی از کلرهگزیدین 4.0% روی بند ناف احتمالا خطر عفونت بند ناف را کاهش داده و ممکن است میزان مرگومیر نوزادان را در کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط کم کند، اگرچه احتمالا زمان لازم برای جداشدن بند ناف را تا حدود دو روز به تاخیر میاندازد. در کشورهایی با سطح درآمد بالا، شواهد مربوط به کلرهگزیدین بسیار نامشخص است.
برای الکل 70%، شواهد بهدستآمده از کشورهایی با سطح درآمد پائین و متوسط برای پیشگیری از عفونت بسیار نامطمئن بوده، و استفاده از آن ممکن است منجر به تفاوتی اندک یا عدم تفاوت در زمان لازم برای جداشدن بند ناف شود. در کشورهایی با سطح درآمد بالا، شواهدی با قطعیت متوسط نشان میدهد که الکل احتمالا زمان لازم برای جداشدن بند ناف را کمی به تاخیر میاندازد.
حمایت مالی
این مرور کاکرین، منبع حمایت مالی اختصاصی نداشت.
ثبت
پروتکل 2010 در doi.org/10.1002/14651858.CD008635 موجود است.
مرور منتشرشده در سال 2013 در doi.org/10.1002/14651858.CD008635.pub2 در دسترس قرار دارد.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
