ใจความสำคัญ
การตรวจด้วยภาพทางการแพทย์ ได้แก่ การตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง (sono-HSG), การฉีดสีตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยเอกซเรย์ (HSG) และการส่องกล้องผ่านทางช่องคลอดโดยใช้น้ำเกลือ (THL) สามารถแสดงให้เห็นได้อย่างน่าเชื่อถือว่าท่อนำไข่อุดตันหรือไม่
HSG ดูเหมือนจะบ่งชี้ว่ามีการอุดตันของท่อนำไข่ทั้งที่ในความเป็นจริงไม่ได้มีการอุดตัน ได้บ่อยกว่า sono-HSG และ THL
เราจำเป็นต้องมีงานวิจัยเพิ่มเติมที่เปรียบเทียบการตรวจวิธีหนึ่งกับอีกวิธีหนึ่ง รวมถึงงานวิจัยเกี่ยวกับภาวะท่อนำไข่บวมน้ำ และการตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MR-HSG)
เหตุใดการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่อุดตันจึงมีความสำคัญ
ท่อนำไข่เป็นตัวเชื่อมรังไข่กับมดลูก ท่อนำไข่ที่อุดตันทำให้ไม่สามารถตั้งครรภ์ได้ เนื่องจากไข่และอสุจิไม่สามารถมาพบกันได้ การวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่อุดตัน (tubal occlusion) และภาวะท่อนำไข่บวมน้ำหรือมีของเหลวขัง (hydrosalpinx) จึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการเลือกแนวทางการรักษาที่เหมาะสม โดยทั่วไปมักใช้การผ่าตัดผ่านกล้องแผลเล็ก (การส่องกล้องตรวจช่องท้องร่วมกับการฉีดสี) แต่วิธีนี้มีความรุกรานต่อร่างกายและมีค่าใช้จ่ายสูง จึงได้มีการพัฒนาการตรวจทางเลือกขึ้นโดยใช้วิธีสร้างภาพทางการแพทย์ ซึ่งมีค่าใช้จ่ายน้อยกว่า รุกรานร่างกายน้อยกว่า และสามารถทำได้ในคลินิกผู้ป่วยนอก
การตรวจวินิจฉัยด้วยภาพมีอะไรบ้าง
การตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง (sono-HSG): เป็นการฉีดน้ำเกลือหรือโฟมเข้าไปในโพรงมดลูก และใช้อัลตราซาวนด์ทางช่องคลอดเพื่อดูว่าของเหลวไหลผ่านท่อนำไข่ได้หรือไม่
การฉีดสีตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยเอกซเรย์ (HSG): เป็นการฉีดสารทึบรังสีเข้าไปในโพรงมดลูก และถ่ายภาพเอกซเรย์เพื่อดูว่าสารทึบรังสีไหลผ่านท่อนำไข่ได้หรือไม่
การส่องกล้องผ่านทางช่องคลอดโดยใช้น้ำเกลือ (THL): เป็นการสอดกล้องขนาดเล็กมากผ่านทางผนังช่องคลอด ในขณะเดียวกัน ก็มีการใส่น้ำเกลือเข้าไปในมดลูกเพื่อดูว่าน้ำเกลือจะไหลผ่านท่อนำไข่หรือไม่
การตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MR-HSG): มีลักษณะคล้ายกับ HSG แต่ใช้เครื่องสร้างภาพด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (MRI) เพื่อสร้างภาพที่ละเอียดของท่อนำไข่
เราต้องการทราบอะไร
เราต้องการทราบว่าการตรวจเหล่านี้สามารถแสดงให้เห็นภาวะท่อนำไข่อุดตันและภาวะท่อนำไข่บวมน้ำได้ดีเพียงใด เมื่อเปรียบเทียบกับการตรวจด้วยการผ่าตัดผ่านกล้องแบบดั้งเดิม
เราทำอะไรบ้าง
เราได้สืบค้นการศึกษาที่ประเมินการตรวจด้วยภาพทางการแพทย์เหล่านี้เปรียบเทียบกับการผ่าตัดผ่านกล้องแบบดั้งเดิม เรารวบรวมผลลัพธ์จากการศึกษาทั้งหมดเข้าด้วยกัน และตรวจสอบว่าการตรวจแต่ละวิธีสามารถแสดงผลได้อย่างถูกต้องแม่นยำเพียงใดเมื่อท่อนำไข่อุดตัน และเมื่อท่อนำไข่มีของเหลวขังอยู่ภายใน
เราพบอะไร
การทบทวนวรรณกรรมนี้ได้รวบรวม 21 การศึกษา ซึ่งมีผู้หญิงเข้าร่วมทั้งหมด 1939 คน:
8 การศึกษา ที่ศึกษาเกี่ยวกับการตรวจด้วยคลื่นเสียงความถี่สูง (sono-HSG);
8 การศึกษา ที่ศึกษาเกี่ยวกับ HSG;
3 การศึกษา ที่ศึกษา TLH;
ไม่มีการศึกษาใดที่ใช้ MR-HSG;
2 การศึกษาสำหรับ sono-HSG และ HSG
มีเพียง 2 การศึกษาที่เกี่ยวกับ sono-HSG และ 2 การศึกษาที่เกี่ยวกับ HSG ที่รายงานเกี่ยวกับการที่มีของเหลวอยู่ในท่อนำไข่
3 การศึกษา ไม่ได้เขียนเป็นภาษาอังกฤษ เราจึงแปลการศึกษาเหล่านั้นทางออนไลน์ จำนวน 9 การศึกษา ไม่ได้อธิบายอย่างชัดเจนว่าผู้เข้าร่วมการศึกษาเป็นผู้หญิงที่มีความเสี่ยงต่ำหรือสูงต่อการอุดตันของท่อนำไข่ จำนวน 7 การศึกษา ไม่ได้ระบุว่าการทดสอบนั้นดำเนินการโดยผู้ที่ได้รับการฝึกอบรมหรือไม่
ท่อนำไข่อุดตัน
Sono-HSG, HSG และ THL เป็นวิธีการตรวจที่เชื่อถือได้สำหรับการตรวจหาภาวะท่อนำไข่อุดตัน HSG อาจมีแนวโน้มที่จะบ่งชี้ว่าท่อนำไข่ถูกอุดตันมากกว่า sono-HSG และ THL ทั้งที่ความจริงแล้วไม่ได้อุดตัน
หากผู้หญิง 1000 คนได้รับการตรวจหาภาวะท่อนำไข่อุดตันด้วยการตรวจด้วยภาพทางการแพทย์วิธีต่างๆ และในจำนวนนี้มีผู้หญิง 182 คนที่มีภาวะอุดตันในท่อนำไข่ทั้งสองข้างจริงๆ (ตัวเลขนี้อ้างอิงจากความถี่ที่พบภาวะนี้จริงในการศึกษาที่เรารวบรวมมา) ผลที่ได้จะเป็นดังนี้:
สำหรับ sono-HSG: ผู้หญิง 186 คนจะได้รับแจ้งว่าท่อนำไข่อุดตันโดยอิงตามผลการตรวจ sono-HSG ในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 8 คนที่ท่อนำไข่เปิดโล่งตามปกติ ส่วนผู้หญิงอีก 814 คนจะได้รับแจ้งว่าท่อนำไข่เปิดโล่ง และในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 4 คนที่ความจริงแล้วมีท่อนำไข่อุดตัน
สำหรับ HSG: ผู้หญิง 189 คนจะได้รับแจ้งว่าท่อนำไข่อุดตันโดยอิงตามผลการตรวจ HSG ในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 49 คนที่มีท่อนำไข่เปิดอยู่จริง ๆ และมีผู้หญิง 811 คนที่ได้รับการบอกว่าท่อนำไข่เปิดอยู่ และในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 57 คนที่จริงๆแล้วท่อนำไข่อุดตัน
สำหรับ THL: ผู้หญิง 181 คนจะได้รับแจ้งว่าท่อนำไข่อุดตันโดยอิงตามผลการตรวจ THL ในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 8 คนที่ท่อนำไข่เปิดโล่งตามปกติ ส่วนผู้หญิงอีก 819 คนจะได้รับแจ้งว่าท่อนำไข่เปิดโล่ง และในจำนวนนี้ มีผู้หญิง 9 คนที่ความจริงแล้วมีท่อนำไข่อุดตัน
การมีของเหลวอยุ่ในท่อนำไข่
การศึกษาเกี่ยวกับ sono-HSG เรื่องหนึ่งรายงานผลลัพธ์จำแนกตามรายท่อนำไข่ และอีกเรื่องหนึ่งรายงานผลลัพธ์จำแนกตามรายบุคคล (ผู้หญิง) ดังนั้นเราจึงไม่สามารถนำผลลัพธ์มารวมกันได้
การศึกษา HSG 2 การศึกษา รายงานผลลัพธ์โดยรายงานตามจำนวนท่อนำไข่ ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า ผู้หญิงทุกคนที่มีภาวะท่อนำไข่บวมน้ำได้รับการวินิจฉัยอย่างถูกต้องว่ามีภาวะนี้ และผู้หญิง 4 ใน 100 คนที่ได้รับการวินิจฉัยว่ามีภาวะท่อนำไข่บวมน้ำ ความจริงแล้วไม่ได้มีภาวะนี้
ข้อจำกัดของหลักฐานคืออะไร
การศึกษาที่รวมอยู่ในนี้ศึกษาการอุดตันในท่อนำไข่ข้างเดียว ด้านเดียว หรือทั้งสองด้าน มีเพียงไม่กี่การศึกษาที่รายงานรายสิ่งเหล่านี้สำหรับแต่ละการทดสอบ ดังนั้นจึงเป็นการยากที่จะสรุปผลได้ นอกจากนี้ มีการศึกษาเพียงไม่กี่เรื่องที่เปรียบเทียบการตรวจด้วยภาพทางการแพทย์วิธีหนึ่งกับอีกวิธีหนึ่ง ดังนั้นเราจึงไม่สามารถระบุได้อย่างแน่ชัดว่าการตรวจวิธีใดดีกว่ากัน
หลักฐานนี้เป็นปัจจุบันแค่ไหน
หลักฐานนี้เป็นข้อมูลล่าสุดถึงเดือนพฤศจิกายน 2023
อ่านบทคัดย่อฉบับเต็ม
บทนำ
ประมาณ 18% ถึง 33% ของคู่รักที่มีบุตรยากมีภาวะท่อนำไข่อุดตัน (ท่อนำไข่ถูกปิดกั้นหรือเสียหาย) หรือภาวะท่อนำไข่บวมน้ำ (มีของเหลวในท่อนำไข่) การส่องกล้องตรวจวินิจฉัย (การผ่าตัดแบบแผลเล็ก) ร่วมกับการตรวจท่อนำไข่ด้วยสีย้อมเมทิลีนบลู (methylene blue dye tubal patency testing) ถือเป็นมาตรฐานอ้างอิงในการวินิจฉัยแยกโรคภาวะท่อนำไข่อุดตันและภาวะน้ำขังในท่อนำไข่ อย่างไรก็ตาม เนื่องจากวิธีการดังกล่าวเป็นการรุกรานร่างกายและมีค่าใช้จ่ายสูง จึงมีการนำวิธีการตรวจทางเลือกอื่นที่รุกรานร่างกายน้อยกว่ามาใช้ โดยใช้เทคนิคการถ่ายภาพแทน วิธีการเหล่านี้ได้แก่ การตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นเสียง (sono-hysterosalpingography : sono-HSG), การฉีดสีตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ (hysterosalpingography : HSG), การส่องกล้องผ่านช่องคลอดตรวจดูอวัยวะในอุ้งเชิงกรานแบบผู้ป่วยนอก (transvaginal hydrolaparoscopy: THL) และการตรวจโพรงมดลูกและท่อนำไข่ด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (magnetic resonance hysterosalpingography: MR-HSG) การเลือกวิธีการทดสอบจะแตกต่างกันไปตามสถานการณ์ต่างๆ ปัจจัยที่ส่งผลต่อคุณภาพการวินิจฉัย ได้แก่ การเลือกใช้สารทึบแสง ทักษะของผู้ปฏิบัติงาน และเทคโนโลยีที่ใช้ในการทดสอบ นอกจากนี้ ประสิทธิภาพของการทดสอบการผ่านของท่อนำไข่ด้วยสายตาอาจแตกต่างกันไปในแต่ละกลุ่มประชากร ขึ้นอยู่กับว่าการทดสอบนั้นดำเนินการในกลุ่มที่ไม่ได้รับการคัดเลือก หรือในกลุ่มที่ถูกจัดว่ามีความเสี่ยงสูงหรือต่ำต่อการเป็นโรคเกี่ยวกับท่อนำไข่
วัตถุประสงค์
เพื่อกำหนดและเปรียบเทียบความแม่นยำในการวินิจฉัยของการทดสอบเพื่อดูการเปิดของท่อนำไข่ด้วยภาพ (sono-HSG, HSG, THL และ MR-HSG) สำหรับการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่อุดตัน
วัตถุประสงค์รองคือ เพื่อกำหนดและเปรียบเทียบความแม่นยำในการวินิจฉัยของการทดสอบการเปิดของท่อนำไข่ด้วยภาพ (sono-HSG, HSG, THL และ MR-HSG) สำหรับการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่บวมน้ำ และเพื่อประเมินความแตกต่างในด้านลักษณะของประชากร (การแบ่งระดับความเสี่ยงของประชากร) และลักษณะของการทดสอบหลัก (สารทึบแสง เทคโนโลยี ทักษะของผู้ปฏิบัติงาน)
วิธีการสืบค้น
เราค้นหาในฐานข้อมูล CENTRAL, MEDLINE, Embase และ CINAHL รวมถึงทะเบียนการทดลองทางคลินิกอีกสองแห่ง เราได้ติดต่อผู้เชี่ยวชาญในสาขาที่เกี่ยวข้องเพื่อขอข้อมูลเพิ่มเติม (วันที่ค้นหาครั้งสุดท้าย: 6 พฤศจิกายน 2023)
เกณฑ์การคัดเลือก
เรารวบรวมการศึกษาเกี่ยวกับความแม่นยำในการวินิจฉัยของการทดสอบดัชนีเดี่ยว และการศึกษาเกี่ยวกับความแม่นยำในการวินิจฉัยเชิงเปรียบเทียบของการทดสอบดัชนีสองตัวขึ้นไป การทดสอบดัชนีที่รวมอยู่ ได้แก่ sono-HSG, HSG, THL และ MR-HSG การส่องกล้องตรวจช่องท้องร่วมกับการตรวจหาความโล่งของท่อนำไข่ด้วยสีย้อมเมทิลีนบลูถือเป็นมาตรฐานที่ใช้ เราได้คัดเลือกผู้เข้าร่วมการศึกษาที่พยายามตั้งครรภ์มาแล้วอย่างน้อยหนึ่งปี ผู้เข้าร่วมทุกคนในการศึกษาที่รวมอยู่นี้จะต้องได้รับการทดสอบตามมาตรฐานอ้างอิงนี้ เงื่อนไขเป้าหมาย ได้แก่ การอุดตันของท่อนำไข่ทั้งสองข้าง การอุดตันของท่อนำไข่อย่างน้อยหนึ่งข้าง การอุดตันของท่อนำไข่ด้วยท่อ และภาวะน้ำขังในท่อนำไข่
การรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูล
ผู้ทบทวนวรรณกรรม 2 คน ดึงข้อมูลโดยอิสระต่อกัน เราทำการวิเคราะห์ random-effects meta-analysis ในแบบ bivariate model สำหรับการตรวจที่ศึกษาแต่ละวิธี เราได้นำเสนอคู่ของค่าความไว (sensitivity) และความจำเพาะ (specificity) พร้อมช่วงความเชื่อมั่นที่ 95% (95% CIs) ของแต่ละการศึกษา รวมถึงค่าความไวและความจำเพาะรวมในแผนภูมิแบบ Forest plot เราใช้เครื่องมือ Quality Assessment of Diagnostic Accuracy Studies (QUADAS)-2 ในการประเมินความเสี่ยงของการมีอคติ
ผลการวิจัย
ราพบรายการข้อมูลทั้งหมด 11,787 รายการ และคัดเข้าการศึกษาจำนวน 21 การศึกษา (ผู้เข้าร่วม 1939 คน) มี 2 การศึกษา ที่เปรียบเทียบทั้ง sono-HSG และ HSG กับการตรวจมาตรฐานอ้างอิงโดยตรง ในขณะที่อีก 19 การศึกษารายงานความแม่นยำในการวินิจฉัยของการตรวจที่ศึกษาเพียงวิธีใดวิธีหนึ่ง (10 การศึกษาได้ศึกษา sono-HSG, 10 การศึกษาได้ศึกษา HSG และ 3 การศึกษาได้ศึกษา THL) เราไม่ได้รวบรวมการศึกษาใดๆ ที่เกี่ยวกับ MR-HSG
Sono-HSG: สำหรับการอุดตันของท่อนำไข่ทั้งสองข้าง ความไวโดยรวมอยู่ที่ 0.98 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.19 ถึง 1.00; 3 การศึกษา, ผู้หญิง 259 คน; หลักฐานความเชื่อมั่นปานกลาง) และความจำเพาะอยู่ที่ 0.99 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.93 ถึง 1.00; 4 การศึกษา, ผู้หญิง 259 คน; หลักฐานความเชื่อมั่นสูง) การวิเคราะห์กลุ่มย่อยแสดงให้เห็นว่า การใช้อัลตราซาวนด์สีดอปเปลอร์ (colour Doppler) สัมพันธ์กับค่าความจำเพาะที่สูงกว่าอัลตราซาวนด์มาตรฐาน แต่มีค่าความไวใกล้เคียงกัน เราไม่พบความแตกต่างของความแม่นยำในการวินิจฉัยระหว่างการใช้อัลตราซาวนด์แบบ 3 มิติ/2 มิติ กับแบบ 2 มิติ หรือการใช้โฟมกับน้ำเกลือเป็นสารทึบรังสี เราไม่สามารถทำการวิเคราะห์ meta-analysis เกี่ยวกับการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่บวมน้ำได้
HSG: สำหรับการอุดตันของท่อนำไข่ทั้งสองข้าง ความไวโดยรวมอยู่ที่ 0.77 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.58 ถึง 0.89; 7 การศึกษา, ผู้หญิง 670 คน; หลักฐานความเชื่อมั่นต่ำมาก) และความจำเพาะโดยรวมอยู่ที่ 0.94 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.87 ถึง 0.97; 7 การศึกษา, ผู้หญิง 670 คน; หลักฐานความเชื่อมั่่นปานกลาง) สำหรับภาวะท่อนำไข่บวมน้ำ (hydrosalpinx) ความไวโดยรวมอยู่ที่ 1.00 และความจำเพาะอยู่ที่ 0.96 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% อยู่ที่ 0.96 ถึง 0.98; 2 การศึกษา, 360 ท่อนำไข่)
THL: สำหรับภาวะท่อนำไข่อุดตันทั้งสองข้าง ค่าความไวและความจำเพาะโดยรวมอยู่ที่ 0.95 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.30 ถึง 1.00; 3 การศึกษา, ผู้หญิง 172 คน; หลักฐานความเชื่อมั่นต่ำ) และ 0.99 (ช่วงความเชื่อมั่น 95% 0.84 ถึง 1.00; 3 การศึกษา, ผู้หญิง 172 คน; หลักฐานความเชื่อมั่นปานกลาง) ตามลำดับ เราไม่สามารถทำการวิเคราะห์ meta-analysis เกี่ยวกับการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่บวมน้ำได้
ข้อมูลเกี่ยวกับทักษะของผู้ปฏิบัติงานและการจำแนกความเสี่ยงของผู้ป่วยสำหรับการทดสอบดัชนีทั้งหมดนั้นไม่เพียงพอสำหรับการวิเคราะห์เพิ่มเติม
ข้อสรุปของผู้วิจัย
หลักฐานแสดงให้เห็นว่า sono-HSG, HSG และ THL เป็นวิธีการตรวจที่เชื่อถือได้สำหรับการวินิจฉัยภาวะท่อนำไข่อุดตันทั้งสองข้าง หลักฐานสำหรับการศึกษาเปรียบเทียบความแม่นยำในการวินิจฉัยมีจำกัดมาก เราไม่ได้รวบรวมการศึกษาใดๆ ที่เกี่ยวกับความแม่นยำในการวินิจฉัยของ MR-HSG ความเชื่อมั่นของหลักฐานอยู่ในช่วงตั้งแต่ต่ำมากไปจนถึงสูง สาเหตุหลักมาจากความเสี่ยงของการมีอคติที่ไม่ชัดเจนหรืออยู่ในระดับสูง ความแตกต่างหลากหลายของผลการศึกษา และความไม่แม่นยำ การรายงานข้อมูลที่จำกัดเกี่ยวกับความเสี่ยงของประชากรและประสบการณ์ของผู้ทำการตรวจ อาจลดความสามารถในการนำผลลัพธ์ไปใช้ในเวชปฏิบัติทั่วไป (generalisability)
แหล่งทุน
การทบทวนวรรณกรรม Cochrane นี้ไม่ได้รับเงินทุนสนับสนุนโดยเฉพาะ
การลงทะเบียน
สามารถเข้าถึง Protocol (2022) ได้ผ่าน https://doi.org/10.1002/14651858.CD014968
แปลโดย พญ.วิลาสินี หน่อแก้ว โรงพยาบาลมะเร็งอุบลราชธานี Edit โดย ศ พญ. ผกากรอง ลุมพิกานนท์ คณะแพทยศาศตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น 29 กันยายน 2026
Cochrane review ฉบับนี้มีต้นฉบับที่จัดทำขึ้นเป็นภาษาอังกฤษ ทีมผู้แปลเป็นผู้รับผิดชอบต่อความถูกต้องและแม่นยำของเนื้อหาในฉบับแปล การแปลนี้ดำเนินการอย่างรอบคอบตามมาตรฐานการควบคุมคุณภาพ ทั้งนี้ ในกรณีที่เกิดความคลาดเคลื่อนหรือไม่สอดคล้องกัน ให้ยึดถือต้นฉบับภาษาอังกฤษเป็นหลัก




