Najważniejsze informacje

• Efekty stosowania terapii hormonalnej na stan zdrowia kobiet w perspektywie długoterminowej różnią się w zależności od tego, czy stosuje się terapię skojarzoną (estrogen i progestagen), czy wyłącznie estrogen.
• Sugerujemy zachowanie ostrożności przy interpretacji wyników tego przeglądu, biorąc pod uwagę zmiany dawek i metody stosowania terapii hormonalnej na przestrzeni czasu. Wyniki podsumowane w tym przeglądzie pochodzą z badań, w których terapię hormonalną stosowano w postaci tabletek doustnych.
• W przyszłych badaniach warto przeanalizować długoterminowe efekty stosowania terapii hormonalnej u kobiet w wieku poniżej 50 lat lub u kobiet, u których czynność jajników wygasła z powodu leczenia.

Czym są menopauza i okres okołomenopauzalny?

Menopauza występuje naturalnie (zwykle między 44. a 55. rokiem życia), gdy jajniki przestają uwalniać komórki jajowe i ograniczają (niemal całkowicie zatrzymują) produkcję hormonów. Rozpoznanie menopauzy ustala się po upływie 12 kolejnych miesięcy bez wystąpienia miesiączki. Menopauza występuje także po chirurgicznym usunięciu obu jajników i wówczas do jej rozpoznania nie wymaga się 12-miesięcznego okresu bez występowania miesiączki.

Okres okołomenopauzalny to okres przejściowy poprzedzający menopauzę, w którym dochodzi do zmniejszenia stężenia hormonów, a miesiączki stają się nieregularne. Okres okołomenopauzalny może trwać kilka lat i powodować objawy takie jak uderzenia gorąca, nocne poty oraz zmiany nastroju.

Mniejsze stężenie hormonów może negatywnie oddziaływać na układ sercowo-naczyniowy i układ kostny, zwiększając ryzyko m.in.: podwyższonego stężenia cholesterolu, zmian masy ciała i tkanki tłuszczowej, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, chorób serca, udaru mózgu, osteoporozy oraz zmniejszenia siły lub sprawności ruchowej.

Czym jest terapia hormonalna?

Terapia hormonalna polega na zastosowaniu estrogenu, samego lub w połączeniu z innym hormonem zwanym progestagenem, w celu łagodzenia objawów menopauzy. Kobiety bez macicy mogą przyjmować wyłącznie estrogen, natomiast kobiety z zachowaną macicą wymagają zarówno estrogenu, jak i progestagenu, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia raka endometrium.

Estrogen można podawać doustnie lub podskórnie, natomiast progestagen doustnie, dopochwowo lub za pomocą wkładki wewnątrzmacicznej (urządzenia w kształcie litery T umieszczanego wewnątrz macicy). Skojarzoną terapię hormonalną można stosować codziennie lub cyklicznie (przy czym estrogen podaje się codziennie, a progestagen jedynie przez część miesiąca, powodując krwawienia z odstawienia).

Czego chcieliśmy się dowiedzieć?

Chcieliśmy ustalić, czy długotrwałe stosowanie terapii hormonalnej wpływa na stan zdrowia kobiet w perspektywie długoterminowej.

Co zrobiliśmy?

Wyszukaliśmy badania, w których grupę kobiet w okresie menopauzy stosujących terapię hormonalną przez co najmniej 1 rok porównywano z kobietami przyjmującymi nieaktywny lek pozorowany (placebo). Porównaliśmy i podsumowaliśmy wyniki badań oraz oceniliśmy wiarygodność danych naukowych biorąc pod uwagę czynniki takie jak wykorzystane metody oraz wielkość próby.

Co znaleźliśmy?

Zidentyfikowaliśmy 24 badania, w których wzięło udział łącznie 45 660 uczestniczek. Większość danych pochodziła z 2 dużych badań wysokiej jakości, przeprowadzonych w latach 90. XX wieku i opublikowanych na początku lat 2000. Zaprezentowane poniżej wyniki pochodzą z jednego z wyżej wspomnianych badań. Pełne wyniki przedstawiono w głównym przeglądzie.

Stosowanie skojarzonej terapii hormonalnej w porównaniu z placebo

Na podstawie danych z badania obejmującego 16 608 kobiet, w którym wyniki oceniono po około 5,5 roku obserwacji stwierdzono, że stosowanie skojarzonej terapii hormonalnej prawdopodobnie :

• miało niewielki lub żaden wpływ na ryzyko wystąpienia zawału serca lub rozwoju raka płuca;
• wiązało się z większym ryzykiem rozwoju raka piersi (z około 19 do 24 kobiet na każdy 1000);
• wiązało się z mniejszym ryzykiem złamań kości (z około 111 do 87 kobiet na każdy 1000).

Stosowanie skojarzonej terapii hormonalnej mogło zwiększać ryzyko wystąpienia:

• udaru mózgu (z około 13 do 18 kobiet na każdy 1000);
• zakrzepicy żylnej (z około 10 do 20 kobiet na każdy 1000);
• chorób pęcherzyka żółciowego wymagających leczenia chirurgicznego (z około 16 do 27 kobiet na każdy 1000).

Stosowanie terapii wyłącznie estrogenami w porównaniu z placebo

Na podstawie danych z badania obejmującego 10 739 kobiet, które przeszły histerektomię (usunięcie macicy), w którym oceniono wyniki po 7 latach obserwacji, zastosowanie terapii hormonalnej opartej wyłącznie na estrogenach prawdopodobnie :

• miało niewielki lub żaden wpływ na ryzyko wystąpienia zawału serca, zakrzepicy żylnej lub rozwoju raka piersi;
• wiązało się z mniejszym ryzykiem złamań kości (z około 141 do 103 kobiet na każdy 1000);
• wiązało się z większym ryzykiem wystąpienia udaru mózgu (z około 24 do 32 kobiet na każdy 1000) i chorób pęcherzyka żółciowego wymagających leczenia chirurgicznego (z około 27 do 47 kobiet na każdy 1000).

Zastosowanie terapii hormonalnej opartej wyłącznie na estrogenach mogło mieć niewielki lub żaden wpływ na ryzyko rozwoju raka płuca.

Nie mieliśmy wystarczających danych, aby ocenić ryzyko długotrwałego stosowania terapii hormonalnej u kobiet poniżej 50. roku życia.

Jakie są ograniczenia prezentowanych danych naukowych?

Zaledwie około 30% kobiet w momencie włączenia do badania znajdowało się w grupie wiekowej 50–59 lat, która najczęściej rozważa stosowanie terapii hormonalnej w celu łagodzenia uderzeń gorąca i nocnych potów. Ponadto terapia hormonalna zmieniała się na przestrzeni czasu – wprowadzano nowe drogi podania, różne rodzaje hormonów oraz aktualizowano stosowane dawki. Badanie, które dostarczyło większość danych, obejmowało podawanie terapii w postaci tabletek, co może wiązać się z innym ryzykiem niż metody obecnie stosowane w praktyce klinicznej.

Na ile aktualne są zgromadzone dane naukowe?

Dane są aktualne do września 2024 roku.