آیا تک‌درمانی با تعدیل‌کننده‌های CFTR (داروهایی که پروتئین معیوب را در فیبروز سیستیک اصلاح می‌کنند) می‌تواند به افرادی که حامل انواع ژنتیکی خاصی از فیبروز سیستیک (رایج‌ترین: F508del) هستند، کمک کند؟

پیام‌های کلیدی

• تمام مطالعات فقط شامل افرادی بودند که حامل دو نسخه از رایج‌ترین واریانت ژن ایجادکننده فیبروز سیستیک (F508del) بودند.

• اکثر مطالعات به‌طور کامل یا تا قسمتی توسط شرکت‌های دارویی تامین مالی شدند. هیچ مطالعه‌ای وقوع مرگ‌ومیر را گزارش نکرد. هیچ‌یک از داروهای تکی بررسی‌شده، به‌طور واضح بهتر از دارونما (placebo) (درمان ساختگی) برای بهبود کیفیت زندگی یا عملکرد ریه نبودند، و هیچ شواهدی وجود نداشت مبنی بر اینکه این داروها آسیب بیشتری را نسبت به دارونما ایجاد می‌کنند. بااین‌حال، ما در مورد این نتایج مطمئن نیستیم.

• شواهد برای استفاده از یک تعدیل‌کننده CFTR واحد، ضعیف بوده و تحقیقات آینده احتمالا بر درمان‌های ترکیبی متمرکز خواهند بود.

فیبروز سیستیک چیست و چگونه می‌توان آن را درمان کرد؟

فیبروز سیستیک (cystic fibrosis; CF) یک بیماری ارثی جدی است که طول عمر بیمار را کوتاه می‌کند. این بیماری به بسیاری از اندام‌های بدن، به ویژه ریه‌ها، لوزالمعده و کبد، آسیب می‌رساند. در ریه‌ها، باعث تجمع مخاط غلیظ و چسبناکی می‌شود که منجر به عفونت‌های مکرر و آسیب پیشرونده می‌شود. بیشتر افراد مبتلا به فیبروز سیستیک دچار مشکلات تنفسی، تغذیه نامناسب، و کاهش سطح کیفیت زندگی می‌شوند.

فیبروز سیستیک ناشی از نقص در ژنی است که پروتئینی را به نام CFTR می‌سازد. CFTR حرکت نمک و آب را در سطوح سلولی تنظیم کرده، و مخاط را نازک و لغزنده نگه می‌دارد. شایع‌ترین واریانت ژن CFTR (که در بیش‌از 80% از افراد مبتلا به فیبروز سیستیک یافت می‌شود)، F508del است که یک واریانت کلاس II محسوب می‌شود. افرادی که حامل دو کپی از ژن F508del هستند، معمولا بیماری شدیدتری را نسبت به افرادی که یک کپی از آن را دارند، نشان می‌دهند. در افرادی با واریانت‌های کلاس II، پروتئین CFTR تخریب شده و نمی‌تواند به درستی در طول سلول حرکت کند. تحقیقات آزمایشگاهی نشان می‌دهد که اگر این پروتئین به دیواره سلولی برسد، ممکن است بتواند عملکرد خود را انجام دهد، حرکت نمک را بازیابی کند، و مشکلات مزمنی را که افراد مبتلا به فیبروز سیستیک دچار آن‌ها می‌شوند، اصلاح کند. تعدیل‌کننده‌های CFTR داروهایی هستند که به پروتئین CFTR معیوب کمک می‌کنند تا به دیواره سلولی برسد.

ما به دنبال چه یافته‌ای بودیم؟

ما خواستیم بدانیم که تک‌درمانی (monotherapy) با تعدیل‌کننده CFTR (درمان تک‌دارویی) می‌تواند به افراد مبتلا به فیبروز سیستیک در هر سنی که حامل واریانت کلاس II هستند، کمک کند یا خیر. به‌طور خاص، ما ‌خواستیم بدانیم که این داروها می‌توانند بقا (survival)، کیفیت زندگی، عملکرد ریه و زمان لازم تا بروز اولین بدتر شدن نشانه‌های ریوی را بهبود بخشند یا خیر. ما هم‌چنین ‌خواستیم بدانیم که این درمان با چه عوارض جانبی همراه است.

ما چه‌کاری را انجام دادیم؟

ما به دنبال مطالعاتی بودیم که تاثیرات هریک از تعدیل‌کننده‌های CFTR تکی را در مقایسه با دارونما (درمان ساختگی) یا هر تعدیل‌کننده CFTR تکی دیگر در افراد مبتلا به فیبروز سیستیک که حامل حداقل یک کپی از یک واریانت کلاس II بودند، بررسی کردند. نتایج مطالعات را مقایسه و جمع‌بندی کرده و میزان اطمینان خود را نسبت به شواهد، براساس عواملی مانند روش‌های انجام و حجم‌نمونه مطالعه، رتبه‌بندی کردیم.

ما به چه نتایجی رسیدیم؟

ما 10 مطالعه (با 424 شرکت‌کننده، که همه آن‌ها دو نسخه از F508del را داشتند) را یافتیم که هشت داروی مختلف تجویزشده را به‌صورت تک‌درمانی ارزیابی ‌کردند. نه مطالعه فقط شامل بزرگسالان، و یک مطالعه شامل افراد بالای 14 سال بود. تمام مطالعات کوچک بودند (18 تا 89 شرکت‌کننده) و بین یک روز و 29 روز طول کشیدند. آن‌ها در آمریکای شمالی (عمدتا ایالات متحده آمریکا)، اروپا و استرالیا انجام شدند. یافته‌های اصلی ما مربوط به دو مورد از هشت دارو، lumacaftor و cavosonstat، است که در جمعیت‌های بزرگتری ارزیابی شدند.

یافته‌های اصلی

هیچ مطالعه‌ای هیچ موردی را از مرگ‌ومیر یا بهبودی معنادار در کیفیت زندگی گزارش نکرد. ما شواهد کافی را برای نشان دادن هر نوع تاثیری از تعدیل‌کننده‌های CFTR بر عملکرد ریه نیافتیم. این مطالعات طیف گسترده‌ای را از عوارض جانبی گزارش کردند، اما هرکدام فقط در تعداد کمی از شرکت‌کنندگان در هر مطالعه رخ دادند. ما شواهد کافی را برای حمایت از استفاده از تک‌درمانی با تعدیل‌کننده CFTR در افراد مبتلا به فیبروز سیستیک که حامل دو نسخه از F508del هستند، به دست نیاوردیم.

محدودیت‌های شواهد چه هستند؟

ما به دلایل زیر به شواهد اطمینان نداریم.

• همه مطالعات کوچک بودند.

• بیشتر نتایج براساس شواهد حاصل از یک مطالعه واحد هستند.

• شواهد برای کودکان قابل استفاده نیست.

• نه همه مطالعات داده‌های کافی را برای آنالیز نتایج ارائه ندادند.

• شواهد مربوط به عوارض جانبی درمان براساس تعداد بسیار کمی از عوارض بودند.

شواهد تا چه زمانی به‌روز است؟

این مطالعه، مرور قبلی ما را در مورد درمان تک‌دارویی و چنددارویی به‌روز می‌کند. شواهد تا 27 جون 2025 به‌روز است.