پیامهای کلیدی
-
برنامههای مدرسه-محور ممکن است از شروع مصرف سیگارهای الکترونیکی (e-cigarettes) در نوجوانان پیشگیری کنند و یک برنامه جامعه-محور که از طریق پیامک ارائه شد، احتمالا به نوجوانان کمک میکند تا مصرف سیگارهای الکترونیکی را ترک کنند.
-
شواهد بسیار محدود است زیرا فقط سه مطالعه در این نتایج مشارکت داشتند.
-
تعداد 30 مطالعه دیگر در حال انجام هستند، و پنج مطالعه منتشرشده دیگر را برای بررسی در دست داریم. آنها ممکن است در آینده پاسخهای بیشتری را ارائه دهند.
سیگار الکترونیکی چیست؟
سیگارهای الکترونیکی که با نام ویپ (vape) نیز شناخته میشوند، دستگاههایی هستند که با باتری کار میکنند و مایعی را گرم کرده و آئروسل (ترکیبی از ذرات کوچک آزادشده در هوا) را تولید میکنند که از طریق دهان وارد ریهها میشوند. آنها میتوانند شامل سیگارهای الکترونیکی، «اسنوس (snus)» (یک دستگاه تنباکوی سوئدی) یا قلیان بوده و ممکن است حاوی نیکوتین باشند یا نباشند.
عموما تصور میشد که این دستگاهها ممکن است منجر به ترک مصرف سیگار در افراد («مصرفکنندگان فعلی») شوند و واضح است که به بزرگسالان نیز در ترک سیگار کمک میکنند. بااینحال، جوانانی که سیگار نمیکشند («هرگز از این وسایل استفاده نکردهاند») بیشتر احتمال دارد که این دستگاهها را امتحان کنند و این وسایل میتوانند به ریهها آسیب برسانند، مانند آسم و تاثیراتی بر رشد و یادگیری آنها داشته باشند.
چه نوع برنامههایی برای توقف استفاده کودکان و نوجوانان از سیگارهای الکترونیکی استفاده میشوند؟
انواع برنامهها شامل موارد زیر بودند: آموزش، تعلیم و ارتباطات (چه در سطح جامعه و چه در سطح مدرسه) یا اطلاعیههای عمومی؛ دیگر برنامهها میتوانستند شامل استراتژیهای خانوادگی، داروها یا مشاوره باشند که همگی برای تاثیرگذاری بر کودکان یا نوجوانان در جهت پیشگیری یا ترک مصرف سیگار الکترونیکی طراحی شدند.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
هدف ما آن بود که بدانیم:
-
آیا برنامههای طراحیشده برای پیشگیری از شروع مصرف سیگارهای الکترونیکی در کودکان و نوجوانان یا ترک آنها، موثر هستند؛
-
آیا برنامهها، عوارض جانبی بر سلامت کودکان و نوجوانان یا بر سازمانهایی که آنها را ارائه دادند، داشتند یا خیر.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که برنامهها را برای پیشگیری از شروع مصرف سیگارهای الکترونیکی در کودکان و نوجوانان (never-users) یا کمک به آنها برای ترک سیگارهای الکترونیکی (current-users) بررسی کردند.
-
مطالعات میتوانستند برنامهها را با عدم اجرای برنامه، قرار داشتن در لیست انتظار برای دریافت یک برنامه یا یک برنامه سلامت عمومی دیگر مقایسه کرده باشند. این برنامهها باید در سطح جامعه، مدارس، مراکز خدمات سلامت، بیمارستانها یا منزل ارائه شده بودند.
-
افراد میبایست کودک یا نوجوان 19 سال یا کمتر بودند، اما والدین یا مراقبان آنها و متخصصان سلامت نیز در این مطالعه حضور داشتند.
-
مصرف دخانیات در آزمایشگاه یا با گزارشهای والدین یا بهصورت خود-اظهاری، پرسشنامه یا نظرسنجی اندازهگیری شد.
نتایج آنها را مقایسه و جمعبندی کرده، و سطح اعتماد خود را به شواهد، براساس عواملی مانند روشهای انجام و حجمنمونه مطالعه، رتبهبندی کردیم.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما سه مطالعه را با 10,510 نوجوان شناسایی کردیم.
-
همه شرکتکنندگان در این مطالعات نوجوان بودند، و محدوده سنی آنها از 12 تا 17 سال متغیر بود.
-
دو مورد از این مطالعات (که در سوئد و استرالیا انجام شدند) افرادی را که هرگز از این دستگاهها استفاده نکرده بودند، هدف قرار دادند و در مدارس ارائه شدند. مطالعه سوئد (با حضور 1176 نوجوان) سه سال طول کشید و مستلزم امضای توافقنامهای میان مراقبان یا والدین و نوجوان بود که در آن متعهد به عدم مصرف سیگار میشدند؛ نوجوانان سالانه یک جلسه آموزشی نیز دریافت کردند. این برنامه با چهار جلسه آموزشی سالانه مقایسه شد. مطالعه استرالیا (7654 نوجوان) شامل چهار هفته برنامه (درسهای 40 دقیقهای) بود و با برنامه درسی معمول سلامت مقایسه شد.
-
یک مطالعه پیشگیری در ایالات متحده (با 1681 مصرفکننده فعلی) که در سطح جامعه انجام شد، از یک سیستم پیام متنی استفاده کرد که چهار یا 14 هفته طول کشید (بهترتیب، بسته به اینکه تاریخ ترک سیگار داده شده بود یا خیر). این مداخله با پیامکهای ماهانهای که مصرف سیگار الکترونیکی را گزارش کردند یا با گروه کنترل لیست انتظار (یعنی افرادی که در لیست انتظار برای دریافت درمان قرار داشتند) مقایسه شد.
نتایج اصلی
-
نتایج حاصل از ترکیب دو مطالعه از افرادی که هرگز سیگار نکشیده بودند، نشان دادند برنامههای مدرسه-محور ممکن است به پیشگیری از امتحان کردن سیگارهای الکترونیکی در نوجوانان کمک کنند، اما ما در مورد نتایج بسیار نامطمئن هستیم: 33% از افرادی که از سیگار استفاده میکردند، در مقایسه با 31% از افرادی که برنامه جایگزین داشتند (دو مطالعه، 8830 نفر)، شروع به امتحان کردن آن در برنامههای مدرسه کردند.
-
مطالعه باقیمانده نشان داد که یک برنامه جامعه-محور (برای مصرفکنندگان فعلی) احتمالا به نوجوانان کمک میکند تا مصرف سیگار الکترونیکی را ترک کنند: 45% از نوجوانان شرکتکننده در این برنامه، در مقایسه با 62% از افراد شرکتکننده در یک برنامه جایگزین یا لیست انتظار، ادامه مصرف سیگار الکترونیکی را گزارش کردند (1 مطالعه، 1681 نفر).
-
هیچ مطالعهای اطلاعاتی را در مورد عوارض جانبی برنامهها ارائه نداد.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
با توجه به اینکه این مرور فقط شامل سه مطالعه بود، برای تعیین اینکه چه برنامههایی ممکن است برای پیشگیری یا ترک مصرف سیگار الکترونیکی در نوجوانان موثر باشند، شواهد بسیار محدودی در دسترس ما قرار دارد. سطح اطمینان ما به شواهد بسیار پائین تا متوسط بود زیرا مطالعات بسیار کمی یافت شدند، برنامهها متفاوت بودند، و مطالعات در دورههای زمانی متفاوتی انجام شدند.
این شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
شواهد تا 1 سپتامبر 2025 بهروز است. این مرور در واقع مطالعه قبلی را که در سال 2024 منتشر شد، بهروز میکند.
مطالعه چکیده کامل
در سالهای اخیر شیوع استفاده از سیگار الکترونیکی (e-cigarette) در سطح جهانی میان کودکان و نوجوانان افزایش یافته است. در پاسخ به شیوع روزافزون و شواهد در حال ظهور در مورد مضرات بالقوه سیگارهای الکترونیکی در کودکان و نوجوانان، سازمانهای پیشرو در مقوله سلامت عمومی خواستار اتخاذ رویکردهایی برای رسیدگی به مساله افزایش استفاده از سیگار الکترونیکی شدهاند. در حالی که ارزیابیهای رویکردهای کاهش جذب و استفاده منظم از آنها در متون علمی ظاهر میشوند، منافع بلندمدت جمعی آنها در حال حاضر نامشخص است.
اهداف
اهداف اصلی مشترک عبارت بودند از: (1) ارزیابی اثربخشی مداخلات برای پیشگیری از استفاده از سیگار الکترونیکی در کودکان و نوجوانان (سنین 19 سال و کمتر) که قبلا از آن استفاده نمیکردند، نسبت به عدم انجام مداخله، کنترل لیست انتظار (waiting-list control)، عملکرد بالینی معمول، یا مداخله جایگزین؛ و (2) ارزیابی اثربخشی مداخلات برای توقف استفاده از سیگار الکترونیکی در کودکان و نوجوانان (سنین 19 سال و کمتر) که مصرف فعلی را گزارش میکنند، نسبت به عدم انجام مداخله، کنترل لیست انتظار، عملکرد بالینی معمول یا مداخله جایگزین. اهداف ثانویه شامل موارد زیر بودند: (1) بررسی تاثیر چنین مداخلاتی بر مصرف دیگر محصولات دخانی (مانند سیگار، سیگار برگ، تنباکوی جویدنی و تنباکوی کیسهای) در کودکان و نوجوانان؛ و (2) عوارض جانبی ناخواسته مداخلات بر افراد یا سازمانهایی که چنین مداخلاتی در آنها اجرا شدند.
روشهای جستوجو
ما در 1 سپتامبر 2025 در CENTRAL؛ Ovid MEDLINE؛ Ovid Embase؛ Ovid PsycINFO؛ EBSCO CINAHL و Europe PMC به جستوجو پرداختیم. علاوهبر این، دو پلتفرم ثبت کارآزمایی (پلتفرم بینالمللی پایگاه ثبت کارآزماییهای بالینی سازمان جهانی بهداشت؛ ClinicalTrials.gov) و فهرست منابع مرورهای سیستماتیک مرتبط را جستوجو کردیم. با نویسندگان مسوول مقالاتی که بهعنوان مطالعات در حال انجام شناسایی شدند، تماس گرفتیم.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترلشده (randomised controlled trials; RCTs)، را شامل RCTهای خوشهای، RCTهای فاکتوریل (factorial)، و RCTهای گام به گام (stepped-wedge)، وارد کردیم. برای واجد شرایط بودن، اهداف اولیه مداخلات میبایست کودکان و نوجوانان 19 سال یا کمتر بودند. مداخلات میتوانستند در هر محیطی، از جمله در سطح جامعه، مدرسه، مراکز خدمات سلامت، یا در منزل انجام شده، و باید به دنبال بررسی تاثیر مستقیم آنها بر استفاده از سیگار الکترونیکی در کودکان یا نوجوانان (یا هر دو) بودند. مطالعات دارای مقایسهکننده عدم انجام مداخله (یعنی کنترل)، کنترل لیست انتظار، عملکرد بالینی معمول، یا مداخله جایگزین که استفاده از سیگار الکترونیکی را هدف قرار نمیداد، واجد شرایط بودند. اقداماتی را برای ارزیابی اثربخشی مداخلات در موارد زیر وارد کردیم: پیشگیری از استفاده کودکان و نوجوانان از سیگار الکترونیکی (شامل معیارهای استفاده از سیگار الکترونیکی بین افرادی که هرگز از آن استفاده نکردهاند)؛ و توقف استفاده از سیگار الکترونیکی (از جمله معیارهای استفاده از سیگار الکترونیکی بین کودکان و نوجوانانی که از مصرفکنندگان فعلی سیگار الکترونیکی بودند). معیارهای استفاده از سیگار الکترونیکی شامل استفاده فعلی (استفاده در 30 روز گذشته) و استفاده همیشگی (استفاده در هر دورهای از طول عمر) بودند.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
دو نویسنده مرور بهطور مستقل از هم عناوین و چکیده مقالات را غربالگری کردند. اختلافنظرها از طریق بحث و اجماع نظر حل شدند. هر دو نویسنده مرور بهطور مستقل از هم متن کامل مقالات را برای ورود به این مرور ارزیابی کردند. برای دو نویسنده مرور برنامهریزی کردیم که بهطور جداگانه اطلاعات را از مطالعات واردشده استخراج کرده و خطر سوگیری (bias) را با استفاده از ابزار Cochrane RoB 2 ارزیابی کنند. ما برنامهریزی کردیم تا چندین متاآنالیز را با استفاده از مدل اثرات تصادفی (random-effects model) انجام دهیم تا با اهداف مشترک مطالعه همسو و سازگار شود. در ابتدا، قرار بود تا مداخلات اعمالشده را برای پیشگیری از استفاده کودکان و نوجوانان از سیگار الکترونیکی در هم ادغام کرده و دو آنالیز را با استفاده از معیارهای پیامد «استفاده همیشگی» و «مصرف فعلی» انجام دهیم. دوم، برنامهریزی کردیم تا مداخلات انجامشده را برای توقف استفاده از سیگار الکترونیکی در کودکان و نوجوانان تجمیع کرده و یک آنالیز را با استفاده از معیار پیامد «مصرف فعلی» انجام دهیم. در مواردی که دادهها برای ادغام در متاآنالیزها نامناسب بودند، برنامهریزی کردیم تا با استفاده از روشهای شمارش آرا، یک سنتز نقل قول (narrative) را انجام داده و از دستورالعملهای کتابچه راهنمای کاکرین برای مرورهای سیستماتیک مداخلات (Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions) و سنتز بدون متاآنالیز (Synthesis Without Meta-analysis; SWiM) پیروی کنیم.
نتایج اصلی
انجام جستوجو در بانکهای اطلاعاتی الکترونیکی 7141 استناد را شناسایی کرد، و 287 رکورد دیگر از جستوجو در پایگاههای ثبت کارآزمایی و Google Scholar شناسایی شدند. از 110 مطالعه (116 رکورد) که متن کامل آنها ارزیابی شدند، 88 مطالعه به دلایل زیر برای ورود واجد شرایط نبودند: پیامد نامناسب (27 مطالعه)؛ مداخله نامناسب (12 مطالعه)؛ طراحی نامناسب مطالعه (31 مطالعه)؛ و شرکتکنندگان نامناسب (18 مطالعه). تعداد 22 مطالعه باقیمانده (28 رکورد) به عنوان مطالعات در حال انجام شناسایی شدند که ممکن است واجد شرایط ورود در بهروزرسانی مرور در آینده باشند. هیچ مطالعهای را شناسایی نکردیم که واجد شرایط برای ورود به این مرور باشد.
نتیجهگیریهای نویسندگان
با توجه به اینکه فقط سه مطالعه تصادفیسازیشده در این مرور وارد شدند، شواهدی محدود با قطعیت بسیار پائین تا متوسط نشان میدهد مداخلات ممکن است در پیشگیری یا ترک مصرف سیگار الکترونیکی در نوجوانان موثر باشند. با انتشار یافتههای 30 مطالعه در حال انجام، ممکن است سطح قطعیت شواهد مربوط به تاثیرات مداخلات بهبود یابد. تا آن زمان، یافتههای این مرور میبایست همراه با شواهد حاصل از مطالعاتی در نظر گرفته شوند که از دیگر طراحیهای کارآزمایی استفاده میکنند که واجد شرایط ورود به این مرور نیستند، تا راهنمایی باشند برای اقدامات لازم در جهت پیشگیری یا توقف مصرف سیگار الکترونیکی.
این مطالعه، یک مرور سیستماتیک پویا (living systematic review) است. شواهد جدید را بهطور ماهانه جستوجو کرده و هنگامی که شواهد جدید مرتبط شناسایی شوند، این مرور بهروز خواهد شد.
حمایت مالی
این مرور توسط مرکز تحقیقات عالی NHMRC (شماره APP1153479) - «مرکز ملی علوم اجرایی (National Centre of Implementation Science)» - پشتیبانی شد. NHMRC از بخش ویراستاری و پشتیبانی نویسندگان کاکرین در حوزه سلامت عمومی نیز پشتیبانی میکند.
ثبت
این مرور در بانک اطلاعاتی مرورهای سیستماتیک کاکرین (Cochrane Database of Systematic Reviews) ثبت شده است. پروتکل ( https://doi.org/10.1002/14651858.CD015511 ) و نسخه قبلی این مرور ( https://doi.org/10.1002/14651858.CD015511.pub2 ) در کتابخانه کاکرین منتشر شدهاند.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
