پیامهای کلیدی
-
مصرف فراوردههای آهن خوراکی در مقایسه با عدم مصرف آنها، ممکن است ذخایر آهن خون را افزایش دهد.
-
سطح بالاتر آهن در خون به این معنی بود که افراد بیشتری میتوانستند خون اهدا کنند، درحالیکه ممکن بود اهدای خون به تعویق افتد (بهدلیل سطح پائین آهن از اهدای خون منصرف شوند).
-
افرادی که قرص آهن مصرف میکنند، در مقایسه با افرادی که این مداخله را دریافت نمیکنند، ممکن است حداقل در ابتدا، دچار عوارض جانبی مانند مشکلات گوارشی شوند.
مکمل آهن چیست، و چگونه میتواند به اهدای خون کمک کند؟
کمبود آهن یکی از دلایل شایع تعویق (متوقف شدن اهدای خون) در افرادی است که مایل به اهدای خون هستند. اگر آهن خارجشده از بدن که بهدلیل اهدای خون رخ داده، جایگزین نشود، اهداکنندگان ممکن است دچار فقر آهن شوند. تمام اهداکنندگان در هر ویزیت از نظر سطح پائین آهن غربالگری میشوند. آهن معمولا از طریق یک رژیم غذایی سالم قابل جبران است، اما ممکن است مدت زیادی طول بکشد. مکمل آهن با استفاده از قرص یا تزریق میتواند این زمان را کاهش دهد و به اهداکنندگان کمک کند تا خیلی زودتر بتوانند خون اهدا کنند.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
هدف ما آن بود که بدانیم مصرف قرص آهن یا تزریق آهن در اهداکنندگان بالقوه خون، ذخایر آهن خون آنها را بهبود میبخشد و احتمال به تعویق افتادن اهدای خون را بهدلیل کمبود آهن در خونشان، کاهش میدهد یا خیر.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که مصرف مکملهای آهن (بهصورت قرص، تزریق یا انفوزیون (داخل وریدی)) را با عدم دریافت مکمل آهن مقایسه کردند، و همچنین انواع مختلف آهن و دوزهای مختلف آهن را با هم مقایسه کردند. نتایج مطالعات را مقایسه و جمعبندی کرده و میزان اطمینان خود را نسبت به شواهد، براساس عواملی مانند روشهای انجام و حجمنمونه مطالعه، رتبهبندی کردیم.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما 8 مطالعه جدید را یافتیم که مجموع مطالعات را به 38 مطالعه (7475 نفر) رساندند. آهن عموما بهصورت قرصهای روزانه (خوراکی) تجویز شد و فقط پنج مطالعه به بررسی روشهای دیگر (تزریق یا انفوزیون مستقیم به خون) پرداختند.
-
مصرف قرصهای آهن طی چند هفته یا چند ماه، در مقایسه با عدم مصرف آنها، ممکن است آهن ذخیرهشده را در خون افزایش دهد. این روش احتمالا به افراد بیشتری اجازه داد که مجددا خون اهدا کنند (میزان کمتر تعویق) (7 مطالعه، 1647 نفر برای تعویق).
-
تعداد بیشتری از افرادی که قرص آهن را مصرف کردند، در مقایسه با افرادی که قرص آهن را مصرف نکردند، دچار عوارض جانبی، عمدتا مشکلات گوارشی، مانند درد معده، یبوست (مدفوع سفت) و اسهال (مدفوع شل و آبکی) شدند (8 مطالعه، 2641 نفر).
-
هیچ تفاوتی در عوارض غیرگوارشی (مانند سردرد) میان افرادی که قرص آهن را مصرف کردند و افرادی که دریافت نکردند، وجود نداشت و افرادی که قرص آهن مصرف کردند، «ضعف» کمتری داشتند.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
اطمینان ما به شواهد از بالا تا بسیار پائین متغیر بود. در مواردی که اعتماد ما محدود بود، بهدلیل بسیار قدیمی یا بسیار کوچک بودن برخی از مطالعات (حجمنمونه اندک) و گاهی مطالعات در مورد شرکتکنندگان، گزارشی را ارائه ندادند و این امکان وجود داشت که افراد حاضر در مطالعات میدانستند چه درمانی را دریافت کردند. ما خواستیم بررسی کنیم که چگونه انواع مختلف آهن یا دوزهای مختلف آن عملکرد متفاوتی دارند، و همچنین تاثیر آن را بر مردان و زنان بهطور جداگانه بررسی کنیم، و اینکه آنها از قبل ذخایر آهن کمی در خون خود داشتند یا خیر، اما همه مطالعات این اطلاعات را به ما ندادند، بنابراین پاسخها به آن اندازه که مدنظر ما بودند، روشن نیستند.
این شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
این مرور، بهروزرسانی مطالعه قبلی است که آخرینبار در سال 2014 منتشر شد. شواهد تا ژانویه 2025 بهروز است.
مطالعه چکیده کامل
فقر آهن (iron deficiency) یکی از دلایل مهم به تعویق انداختن اهدای خون در افرادی است که مایل به انجام آن هستند. اگر آهن خارجشده از بدن از طریق اهدای خون جایگزین نشود، اهداکنندگان ممکن است دچار فقر آهن شوند. همه اهداکنندگان در هر بار مراجعه از نظر سطوح پائین هموگلوبین (haemoglobin; Hb) غربالگری میشوند. با این حال، برخی از اهداکنندگان معافشده برای اهدای خون باز نمیگردند. احتمال بازگشت اهداکنندگانی که در بار اول معاف شدهاند، حتی کمتر است. مداخلاتی که خطر فقر آهن و کمخونی را در اهداکنندگان خون کاهش میدهند، در نتیجه موجب افزایش تعداد دفعات اهدای خون خواهند شد. در حال حاضر، تجویز مکمل آهن برای اهداکنندگان خون در بسیاری از مراکز اهدای خون، یک استاندارد مراقبتی به شمار نمیرود. انجام یک مرور سیستماتیک برای پاسخ به سوالات خاص در مورد کارآمدی و بیخطری (safety) تجویز مکمل آهن در اهداکنندگان خون مورد نیاز است.
اهداف
ارزیابی اثربخشی و بیخطر بودن تجویز مکمل آهن برای کاهش در به تعویق انداختن اهدای خون، فقر آهن و/یا کمخونی در اهداکنندگان خون.
روشهای جستوجو
ما در 28 ژانویه 2025، تعداد 10 بانک اطلاعاتی الکترونیکی (از جمله CENTRAL؛ MEDLINE؛ Embase و Transfusion Evidence Library) و 4 پایگاه ثبت کارآزمایی در حال انجام را جستوجو کردیم. ما جستوجوی خود را براساس زبان، تاریخ یا وضعیت انتشار مقاله، محدود نکردیم.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترلشدهای (randomised controlled trials; RCTs) که مکمل آهن را در برابر دارونما (placebo) یا درمان کنترل، مکمل آهن خوراکی را در برابر وریدی، مکمل آهن را در برابر مکمل غذایی غنیشده با آهن، و دوزهای مختلف، طول درمان و ترکیبات مختلف مکملهای آهن را در اهداکنندگان سالم خون مقایسه کردند. اهداکنندگان خون اتولوگ از مطالعه حذف شدند.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
دادهها را با استفاده از متاآنالیزهای اثرات تصادفی (random-effect) ترکیب کردیم. ناهمگونی (heterogeneity) را با استفاده از آماره I 2 ارزیابی کرده و ناهمگونی قابل ملاحظهای (I 2 > 75%) را از طریق آنالیز زیرگروه پیدا کردیم. آنالیزهای حساسیت (sensitivity) را برای ارزیابی تاثیر کیفیت کارآزمایی بر نتایج انجام دادیم.
نتایج اصلی
تعداد سی RCT (4704 شرکتکننده) معیارهای ورود را داشتند، از جمله 19 مقایسه بین مکملهای آهن و دارونما یا کنترل؛ یک مقایسه بین مکمل آهن خوراکی و وریدی؛ چهار مقایسه بین دوزهای مختلف مکمل آهن؛ یک مقایسه بین طول درمانهای مختلف مکمل آهن؛ و 12 مقایسه بین ترکیبات مختلف مکمل آهن.
بسیاری از مطالعات کیفیت روششناسی (methodology) پائین یا نامشخصی داشته، و در نتیجه با خطر بالا یا نامطمئن سوگیری (bias) مواجه بودند. بنابراین، سطح کیفیت شواهد مربوط به پیامدهای خود را متوسط ارزیابی کردیم. کاهش میزان در به تعویق انداختن اهدای خون در اهداکنندگان به دلیل سطح پائین هموگلوبین، در اهداکنندگانی که مکمل آهن دریافت کردند در مقایسه با اهداکنندگانی که مکمل آهن دریافت نکردند، از اهمیت آماری برخوردار بود، هم در اولین مراجعه برای اهدای خون پس از شروع مصرف مکمل آهن (خطر نسبی (RR): 0.34؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 0.21 تا 0.55؛ چهار مطالعه؛ 1194 شرکتکننده؛ P < 0.0001) و هم در دفعات بعدی اهدای خون (RR: 0.25؛ 95% CI؛ 0.15 تا 0.41؛ سه مطالعه؛ 793 شرکتکننده؛ P < 0.00001). مصرف مکمل، همچنین منجر به افزایش قابل توجهی در سطح هموگلوبین (تفاوت میانگین (MD): 2.36 گرم/لیتر؛ 95% CI؛ 0.06 تا 4.66؛ هشت مطالعه؛ 847 شرکتکننده، P = 0.04)، و ذخایر آهن، از جمله فریتین سرم (MD؛ 13.98 نانوگرم/میلیلیتر؛ 95% CI؛ 8.92 تا 19.03؛ پنج مطالعه؛ 640 شرکتکننده؛ P < 0.00001) و اشباع ترانسفرین (MD: %3.91؛ 95% CI؛ 2.02 تا 5.80؛ چهار مطالعه؛ 344 شرکتکننده؛ P < 0.0001) پیش از اهدای بعدی خون شد. تفاوتها پس از اهدا(های) بعدی حفظ شدند.
عوارض جانبی بهطور گستردهای گزارش شدند، و در اهداکنندگانی که مکمل آهن دریافت کردند، بیشتر بود (RR: 1.60؛ 95% CI؛ 1.23 تا 2.07؛ چهار مطالعه؛ 1748 شرکتکننده؛ P = 0.0005). عوارض جانبی شامل یبوست، اسهال، تهوع، استفراغ و اختلالات چشایی بوده، و برخی از شرکتکنندگان درمان را به دلیل عوارض جانبی متوقف کردند.
نتیجهگیریهای نویسندگان
مصرف مکمل آهن ممکن است منجر به بهبودی در سطح شاخصهای خونی و ذخایر آهن شود، اما بهدلیل ناهمگونی در جمعیت مورد مطالعه و روشها و دوزهای مختلف مکمل آهن، در مورد این تاثیر مطمئن نیستیم.
زیرگروهبندی (براساس جنسیت، ذخایر آهن در ابتدای مطالعه، دوز روزانه آهن المنتال، مدت زمان مصرف مکمل و فراوردههای آهن) برخی تفاوتهای زیرگروهی را «با اعتبار (credibility) پائین» نشان داد. بررسی بصری دادهها (نمودارهای انباشت (forest plots)) نشان میدهد که دادههای با کیفیت بالاتر میتوانند تفاوتهای بالقوه را در برخی جمعیتها بیشتر برجسته کنند تا افراد نیازمندتر را هدف قرار دهند.
مطالعات آینده باید تاثیر مکملها را بر جمعیتهای بالقوه آسیبپذیرتر از طریق طبقهبندی شرکتکنندگان براساس جنسیت و ذخایر آهن پایه ارزیابی کنند؛ تاثیر دوزهای کل و روزانه آهن را بررسی نمایند؛ و ارزیابی بلندمدتتری را از عوارض جانبی مرتبط با مکملهای آهن خوراکی انجام دهند.
حمایت مالی
این مرور منبع حمایت مالی خاصی نداشت.
ثبت
پروتکل و نسخههای قبلی از طریق DOIهای زیر در دسترس قرار دارند: 10.1002/14651858.CD009532 و 10.1002/14651858.CD009532.pub2.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
