پیامهای کلیدی
-
به دلیل فقدان شواهد قوی، مزایا و خطرات داروهای حاوی کانابیس (شاهدانه (cannabis)) مشخص نیستند.
-
برای ارائه تخمینهای بهتر از مزایا و خطرات داروهای حاوی کانابیس، انجام مطالعات بزرگتر و با طراحی خوب، شامل افراد مبتلا به بیماریهای داخلی جدی (مانند قلب، کلیه) و اختلالات روانی، مورد نیاز است.
مقدمهای بر موضوع مرور
درد نوروپاتیک چیست؟
درد نوروپاتیک (neuropathic pain)، درد عصبی ناشی از اختلال در عملکرد یا آسیب به سیستم عصبی (مغز، نخاع، اعصاب محیطی) است. این درد با پیامهای دردی که از طریق اعصاب سالم از بافت آسیبدیده (مثلا زمین خوردن، بریدگی یا آرتروز زانو) منتقل میشوند، متفاوت است.
این وضعیت چگونه درمان میشود؟
درد نوروپاتیک با انواع مختلفی از داروها درمان میشود. فقط تعداد کمی از افراد مبتلا به درد نوروپاتیک، به تسکین کافی درد با داروهای موجود دست مییابند.
چندین محصول بر پایه گیاه کانابیس به عنوان درمان درد نوروپاتیک پیشنهاد شدهاند. این محصولات شامل کانابیس گیاهی استنشاقی و داروهای مختلف (اسپری، قرص، کرم، پچ پوستی (یک پچ دارویی که به پوست چسبانده میشود)) حاوی مواد فعال کانابیس هستند که از گیاه به دست میآیند یا به صورت مصنوعی ساخته میشوند.
محصولات حاوی کانابیس ممکن است حاوی موارد زیر باشند: عمدتا تتراهیدروکانابینول (THC)، یکی از اجزای اصلی گل کانابیس؛ عمدتا کانابیدیول (CBD)، یکی دیگر از اجزای اصلی گل کانابیس؛ یا حاوی نسبت متعادلی از THC و CBD.
برخی از افراد مبتلا به درد نوروپاتیک ادعا میکنند که محصولات حاوی کانابیس برای آنها موثر است. این ادعاها اغلب در رسانهها برجسته میشوند.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
هدف آن بود که موارد زیر را بررسی کنیم:
-
کدام اجزای گل کانابیس (در صورت وجود) به کاهش درد نوروپاتیک کمک میکنند؛
-
داروهای حاوی کانابیس چه عوارض ناخواسته یا مضری را ایجاد میکنند.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که انواع مختلف داروهای حاوی کانابیس (محصولاتی که عمدتا شامل THC یا CBD بوده و محصولاتی که شامل نسبت متعادلی از THC و CBD هستند) را در برابر یک داروی غیرفعال و تقلبی، که به عنوان «دارونما (placebo)» شناخته میشود، مقایسه کردند.
ما نتایج آنها را مقایسه و خلاصه کرده، و سطح اعتماد خود را به شواهد، براساس عواملی مانند روشهای انجام و حجمنمونه مطالعه، رتبهبندی کردیم. ما سه مقایسه را آنالیز کردیم:
-
داروهایی با غلظت بیشتر THC در مقابل دارونما؛
-
داروهایی با نسبت متعادل از THC و CBD در مقابل دارونما؛
-
داروهایی با غلظت بیشتر CBD در مقابل دارونما.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما 21 مطالعه را یافتیم که شامل 2187 فرد مبتلا به انواع مختلف درد نوروپاتیک بودند. مطالعات در آسیا، اروپا و آمریکای شمالی انجام شدند. کوچکترین مطالعه 18 شرکتکننده؛ و بزرگترین مطالعه، 339 شرکتکننده داشتند. میانگین سنی شرکتکنندگان از 34 تا 70 سال متغیر بود. نسبت زنان از 0% تا 90% گزارش شد. همه مطالعات بین دو و 26 هفته به طول انجامیدند. شرکتهای داروسازی 14 (یا دو-سوم) مطالعه را تامین مالی کردند.
نتایج اصلی
داروهایی با غلظت بیشتر THC در مقابل دارونما
مشخص نیست که داروهایی با غلظت بیشتر THC، چه تفاوتی را در تعداد افراد زیر ایجاد میکنند:
-
تسکین درد به میزان حداقل 30% یا حداقل 50%؛
-
ارزیابی وضعیت خود به صورت بهبودی زیاد یا خیلی زیاد؛
-
توقف مصرف دارو به دلیل عوارض جانبی ناخواسته؛
-
ابتلا به عوارض جانبی ناخواسته یا مضر جدی؛
-
ابتلا به عوارض روانشناختی ناخواسته (مثلا گیجی).
داروهایی با غلظت بیشتر THC ممکن است تعداد عوارض جانبی ناخواسته سیستم عصبی (مانند سرگیجه) را در مقایسه با دارونما اندکی افزایش دهند.
داروهایی با نسبت متعادل از THC و CBD در مقابل دارونما
مشخص نیست که داروهایی با نسبت متعادل از THC و CBD، چه تفاوتی را در تعداد افراد با پیامدهای زیر ایجاد میکنند:
-
تسکین درد به میزان حداقل 50%؛
-
اثرات ناخواسته یا مضر جدی؛
-
عوارض جانبی سیستم عصبی (مثلا سرگیجه)؛ و
-
تاثیرات روانشناختی ناخواسته (مانند گیجی).
آنها ممکن است تعداد افرادی را که وضعیت خود را با بهبودی زیاد یا خیلی زیاد ارزیابی میکنند، به حداقل 30% در تسکین درد دست مییابند، و به دلیل عوارض جانبی مصرف دارو را متوقف میکنند، افزایش دهند.
داروهایی با غلظت بیشتر CBD در مقابل دارونما
مشخص نیست که داروهایی با غلظت بیشتر CBD، چه تفاوتی را در تعداد افرادی ایجاد میکنند که به حداقل 50% تسکین درد دست مییابند.
ما نمیدانیم که داروهایی با غلظت بیشتر CBD، تعداد افراد زیر را با پیامدهای زیر افزایش میدهند یا کاهش:
-
ارزیابی وضعیت خود به صورت بهبودی زیاد یا خیلی زیاد؛
-
توقف مصرف دارو به دلیل عوارض جانبی ناخواسته؛
-
ابتلا به عوارض جانبی ناخواسته یا مضر جدی؛
-
تسکین درد به میزان حداقل 30%؛
-
ابتلا به عوارض جانبی ناخواسته روانشناختی یا مرتبط با سیستم عصبی.
زیرا شواهد محدود بوده، و نتایج بین مطالعات متفاوت هستند.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
اعتماد ما به شواهد عمدتا در سطح پائین تا بسیار پائین قرار دارد، و نتایج پژوهشهای بیشتر میتوانند با نتایج این مرور متفاوت باشند. چهار عامل اصلی، اعتماد ما را به شواهد کاهش دادند. برخی از مطالعات به وضوح نحوه انجام خود را گزارش نکردند. نتایج بسیاری از پیامدها میان مطالعات متفاوت بودند. نتایج همچنین اغلب به اندازه کافی دقیق نبودند تا بتوان نتیجهگیری قطعی کرد. افراد مبتلا به بیماریهای داخلی جدی (مثلا قلب یا کبد) از مطالعات حذف شدند.
شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
شواهد تا 29 ژانویه 2025 بهروز است.
مطالعه چکیده کامل
این مرور یکی از مجموعه مطالعات انجام شده روی داروهایی است که برای درمان دردهای نوروپاتیک مزمن استفاده میشود. تخمینها از شیوع شدید درد مزمن با مولفههای نوروپاتیک بین 6% تا 10% است. گزینههای فعلی درمان دارویی برای درد نوروپاتیک، مزایای قابل توجهی را برای فقط تعداد کمی از بیماران دارد، اغلب با عوارض جانبی که از مزایای آن بیشتر است. نیاز به کشف گزینههای دیگر درمانی با مکانیسمهای مختلف عملکرد برای درمان شرایط با دردهای مزمن نوروپاتیک وجود دارد. کانابیس (cannabis) برای هزاران سال برای کاهش درد مورد استفاده قرار گرفته است. در حال حاضر گیاه کانابیس به شدت توسط برخی از بیماران و مدافعان آنها برای درمان هر نوع درد مزمن ارتقا یافته است.
اهداف
ارزیابی مزایا و خطرات داروهای حاوی کانابیس (گیاهی، حاوی گیاه، مصنوعی) در مقایسه با دارونما (placebo) یا داروهای متداول برای تسکین درد مزمن نوروپاتیک در بزرگسالان.
روشهای جستوجو
ما CENTRAL؛ MEDLINE؛ Embase و سه پایگاه ثبت کارآزمایی را همراه با بررسی منابع جستوجو کردیم. تاریخ آخرین جستوجو 29 ژانویه 2025 بود.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی شده، دوسو-کور و کنترل شده را از کانابیس دارویی، داروهای با پایه کانابیس، گرفته شده از گیاهان و به صورت صناعی درست شده، در برابر دارونما یا هر نوع درمان فعال دیگر شرایط با درد مزمن نوروپاتیک در بزرگسالان، با مدتزمان درمان حداقل دو هفته و حداقل 10 شرکتکننده در هر بازوی درمانی وارد کردیم.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
سه نویسنده مرور بهطور مستقل از هم دادههای ویژگیهای مطالعه و پیامدهای اثربخشی، تحملپذیری و ایمنی را استخراج کردند، مسائل مربوط به کیفیت مطالعه را بررسی کردند و خطر سوگیری (bias) را ارزیابی کردند. اختلافات را با بحث حلوفصل کردیم. برای اثربخشی، تعداد افراد مورد نیاز جهت درمان تا حصول یک پیامد مثبت بیشتر (number needed to treat for an additional beneficial outcome; NNTB) برای تسکین درد 30% و 50% یا بزرگتر، برداشت کلی بیمار از اینکه زیاد یا خیلی زیاد بهبود یافته، نرخ خروج از مطالعه به دلیل فقدان اثربخشی، و تفاوتهای میانگین استاندارد شده برای شدت درد، مشکلات خواب، کیفیت زندگی مرتبط با سلامت (HRQoL) و دیسترس روانی را محاسبه کردیم. برای تحملپذیری، تعداد افراد مورد نیاز جهت درمان تا حصول یک پیامد مضر بیشتر (number needed to treat for an additional harmful outcome; NNTH) برای خروج از مطالعه به دلیل حوادث جانبی خاص، اختلالات سیستم عصبی و اختلالات روانی را محاسبه کردیم. برای ایمنی، NNTH را برای حوادث جانبی جدی محاسبه کردیم. متاآنالیز با استفاده از یک مدل اثرات-تصادفی انجام شد. کیفیت شواهد را با استفاده از سیستم درجهبندی توصیه، ارزیابی، توسعه و ارزشیابی (GRADE) ارزیابی و جدول «خلاصه یافتهها» را ایجاد کردیم.
نتایج اصلی
16 مطالعه را با 1750 شرکتکننده وارد این مرور کردیم. مطالعات 2 تا 26 هفته طول کشیدند و یک اسپری اوروموکوزال را از ترکیب تتراهیدروکانابینول (tetrahydrocannabinol; THC) مشتق شده از گیاه و کانابیدیول (cannabidiol; CBD) (10 مطالعه)، یک کانابینوئید صناعی که تاثیرات THC را تقلید کند (نابیلون (nabilone)) (دو مطالعه)، کانابیس گیاهی استنشاقی (دو مطالعه) و THC مشتق از گیاه (درونابینول (dronabinol)) (دو مطالعه) در برابر مصرف دارونما (15 مطالعه) و یک آنالژزیک (دیهیدروکدئین (dihydrocodeine)) (یک مطالعه) مقایسه کردند. از ابزار «خطر سوگیری (bias)» کاکرین برای ارزیابی کیفیت مطالعه استفاده کردیم. مطالعات را با صفر تا دو مورد خطر بالا یا نامشخص سوگیری، مطالعات با کیفیت بالا، با سه تا پنج مورد خطر بالا یا نامشخص سوگیری، مطالعات با کیفیت متوسط، و با شش تا هشت مورد خطر نامشخص یا بالا سوگیری، مطالعات با کیفیت پائین قضاوت کردیم. کیفیت مطالعه در دو مطالعه پائین، در 12 مطالعه در سطح متوسط و در دو مطالعه، بالا بود. نه مطالعه در معرض خطر بالای سوگیری برای حجم نمونه مطالعه بودند. کیفیت شواهد را بر اساس GRADE بسیار پائین تا متوسط رتبهبندی کردیم.
پیامدهای اولیه
داروهای با پایه کانابیس ممکن است تعداد افرادی را که به تسکین 50% یا بیشتر در درد میرسند، در مقایسه با دارونما افزایش دهد (21% در برابر 17%؛ تفاوت خطر (RD): 0.05؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 0.00 تا 0.09)؛ NNTB: 20؛ (95% CI؛ 11 تا 100)؛ 1001 شرکتکننده؛ هشت مطالعه؛ شواهد با کیفیت پائین). ما شواهد را برای بهبود در برداشت کلی بیمار از تغییر (PGIC) با کانابیس، با کیفیت بسیار پائین رتبهبندی کردیم (26% در برابر 21%؛ RD: 0.09؛ 95% C؛ 0.01 تا 0.17)؛ NNTB: 11؛ (95% CI؛ 6 تا 100)؛ 1092 شرکتکننده؛ شش مطالعه). شرکتکنندگان بیشتری از مطالعات به دلیل حوادث جانبی ناشی از داروهای با پایه کانابیس (10% از شرکتکنندگان) در مقایسه با دارونما (5% از شرکتکنندگان) از مطالعه خارج شدند (RD: 0.04؛ 95% C؛ 0.02 تا 0.07؛ NNTB: 25؛ (95% CI؛ 16 تا 50)، 1848 شرکتکننده؛ 13 مطالعه؛ شواهد با کیفیت متوسط). ما شواهد کافی نداشتیم که تعیین کنیم داروهای با پایه کانابیس فراوانی حوادث جانبی جدی را در مقایسه با دارونما افزایش میدهند یا خیر (RD: 0.01؛ 95% C؛ 0.01- تا 0.03)؛ 1876 شرکتکننده؛ 13 مطالعه؛ شواهد با کیفیت پائین).
پیامدهای ثانویه
داروهای با پایه کانابیس احتمالا تعداد افرادی را که به 30% یا بیشتر در تسکین درد دست مییابند، در مقایسه با دارونما، افزایش میدهد (39% در برابر 33%؛ RD: 0.09؛ 95% C؛ 0.03 تا 0.15؛ NNTB: 11؛ (95% CI؛ 7 تا 33)؛ 1586 شرکتکننده؛ 10 مطالعه؛ شواهد با کیفیت متوسط). داروهای با پایه کانابیس ممکن است در مقایسه با دارونما، حواث جانبی سیستم عصبی را افزایش دهند (61% در برابر 29%؛ RD: 0.38؛ 95% C؛ 0.18 تا 0.58؛ NNTB: 3؛ (95% CI؛ 2 تا 6)؛ 1304 شرکتکننده؛ نه مطالعه؛ شواهد با کیفیت پائین). اختلالات روانی در 17% از شرکتکنندگان مصرف کننده داروهای با پایه کانابیس و 5% از شرکتکنندگان دارونما رخ داد (RD: 0.10؛ 95% C؛ 0.06 تا 0.15؛ NNTB: 10؛ (95% CI؛ 7 تا 16)؛ 1314 شرکتکننده؛ نه مطالعه؛ شواهد با کیفیت پائین).
ما هیچ اطلاعاتی را در مورد خطرات طولانیمدت در مطالعاتی که تجزیهوتحلیل شدند، پیدا نکردیم.
تجزیهوتحلیلهای زیر-گروه
ما مطمئن نیستیم که کانابیس، میانگین شدت درد را کاهش میدهد (شواهد با کیفیت بسیار پائین). کانابیس گیاهی و دارونما در تحملپذیری تفاوتی نداشتند (شواهد با کیفیت بسیار پائین).
نتیجهگیریهای نویسندگان
هیچ شواهد بارزی برای اثبات تاثیر داروهایی با غلظت بیشتر THC بر تسکین درد به میزان 50% یا بیشتر، بهبودی در رتبهبندی PGIC به صورت «زیاد» یا «بسیار زیاد»، خروج از درمان به دلیل عوارض جانبی، و عوارض جانبی جدی وجود ندارد (شواهد با قطعیت بسیار پائین).
هیچ شواهد بارزی برای تعیین تاثیر داروهای برابر از نظر غلظت THC/CBD بر تسکین درد به میزان 50% یا بیشتر و عوارض جانبی جدی وجود ندارد (شواهد با قطعیت بسیار پائین). آنها ممکن است رتبهبندی PGIC به صورت بهبودی «زیاد» یا «خیلی زیاد»، و خروج از مطالعه به دلیل عوارض جانبی را افزایش دهند (شواهد با قطعیت پائین).
هیچ شواهد بارزی برای تعیین تاثیر داروهای حاوی غلظت بیشتر CBD بر تسکین درد به میزان 50% یا بیشتر به دست نیامد (شواهد با قطعیت بسیار پائین). آنها ممکن است رتبهبندی PGIC به صورت بهبودی «زیاد» یا «بسیار زیاد»، عوارض جانبی جدی، و انصراف از ادامه درمان به دلیل عوارض جانبی را افزایش دهند یا کاهش (شواهد با قطعیت پائین).
حمایت مالی
این مطالعه حمایت مالی دریافت نکرد.
ثبت
DOI مرور در سال 2018: 10.1002/14651858.CD012182.pub2
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
