پیامهای کلیدی
-
هیچ شواهد روشنی وجود ندارد که نشان دهد چه تعداد دفعات ایجاد تغییر در وضعیت قرارگیری فرد (جابهجایی) یا چه وضعیت خاصی از قرارگیری بدن (مثلا کج کردن تخت به زاویه 30 درجه) برای پیشگیری از ایجاد زخم بستر (آسیبهای فشاری) در بزرگسالان بستری در بیمارستان یا خانههای سالمندان، بهتر از هر وضعیت یا تعداد دفعات دیگر است.
-
برخی از تعداد دفعات و بعضی از وضعیتهای قرارگیری بدن ممکن است هزینههای مراقبت را کاهش دهند، اما این شواهد محدود و نامطمئن است.
-
این مطالعه دومین نسخه بهروزشده از مروری است که نخستینبار در سال 2014 منتشر شد. تحقیقات همچنان محدود هستند. بیشتر مطالعات کوچک بوده و روش اجرای خوبی ندارند.
زخم بستر چیست؟
زخم بستر (bedsore) (که به آن آسیبهای فشاری (pressure injuries)، زخمهای فشاری (pressure ulcers یا pressure sores)، زخمهای دکوبیتوس (decubitus ulcers) نیز گفته میشود) زمانی رخ میدهند که افراد قادر به حرکت زیاد نیستند یا زمان زیادی را در حالت نشسته یا خوابیده میگذرانند، مانند افراد مسن یا افراد بسیار بیمار. وقتی قسمتی از بدن برای مدت طولانی به تشک یا صندلی فشار میآورد، پوست روی قسمتهای استخوانی بدن مانند پاشنه پا، دنبالچه، مفصل ران، کمر و پشت سر ساییده میشود. در نتیجه، جریان خون کاهش یافته و پوست و بافتها شکننده میشوند.
چگونه از ایجاد زخم بستر پیشگیری میشود؟
تغییر در وضعیت قرارگیری بدن فرد میتواند جریان خون را به مناطقی که به تخت یا سطوح دیگر فشار میآورند، بهبود بخشد و مزایای دیگری مانند افزایش راحتی و سلامت روانی داشته باشد. رویکردهای مورد استفاده برای پیشگیری از ایجاد زخم بستر عبارتند از:
-
تغییر در وضعیت قرارگیری بدن: جابهجایی یا چرخاندن منظم فرد، مثلا هر 2، 3 یا 4 ساعت یکبار؛
-
وضعیت قرارگیری بدن: قرار دادن فرد در وضعیتهای مختلف قرارگیری بدن، بهعنوان مثال، بالا بردن سر تخت یا کج کردن بدن؛
-
حرکات ریز (micromovement): ایجاد تغییرات مکرر و کوچک در وضعیت قرارگیری بدن برای افرادی که نمیتوانند حرکت کنند (مثلا حین جراحی)؛ و
-
استفاده از تشکها و پانسمانهای مخصوص.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
هدف ما آن بود که بدانیم:
-
کدام رویکردهای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن (مثلا تعداد دفعات (چقدر فرد مرتبا جابهجا میشود) و وضعیت قرارگیری) برای پیشگیری از ایجاد زخم بستر بهترین عملکرد را دارند؛
-
تاثیرات آنها بر هزینههای مراقبتهای سلامت؛ و
-
تاثیرات آنها بر کیفیت زندگی مرتبط با سلامت، درد و رضایت بیمار.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که شامل بزرگسالان بدون زخم بستر بودند و در بیمارستان، مراکز مراقبتهای سلامت بلندمدت یا مراکز مراقبتهای سلامت سالمندان، خدمات مراقبتی را دریافت کردند. این مطالعات بررسی کردند که کدام رویکردهای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن برای پیشگیری از ایجاد زخم بستر موثرتر هستند.
ما یافتهها را جمعبندی کردیم و براساس نحوه طراحی و روش انجام مطالعات، میزان اطمینان خود را به نتایج ارزیابی کردیم.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما سه مطالعه جدید را پیدا کردیم که از زمان نسخه 2020 این مرور منتشر شدند. این مرور بهروزشده در سال 2026 شامل 11 مطالعه و دو ارزیابی هزینه است.
مطالعات در چین، بلژیک، آمریکای شمالی، ایران و انگلستان انجام شدند. بیشتر مطالعات در بیمارستانها (بخشهای مراقبتهای ویژه، اتاقهای جراحی، بخشها) صورت گرفتند؛ سه مورد در خانههای سالمندان بودند. مطالعات شامل 4462 بزرگسال 18 تا 90 سال بودند.
تغییر در وضعیت قرارگیری بدن
-
ما نتایج چهار مطالعه را ترکیب کردیم که تعداد دفعات مختلف تغییر در وضعیت قرارگیری بدن را مقایسه کردند. مشخص نیست که تغییر در وضعیت بیمار هر 2 در مقابل 4 ساعت، هر 2 در مقابل 3 ساعت، هر 3 در مقابل 4 ساعت، یا هر 4 در مقابل 6 ساعت، تفاوتی را در احتمال ابتلا به زخم بستر ایجاد میکند یا خیر (4 مطالعه، 2175 نفر).
-
یک مطالعه، دستگاهی را که توسط بیماران پوشیده شد، بررسی کرد که بهصورت الکترونیکی وضعیت قرارگیری بدن آنها را ردیابی کرده و این اطلاعات را به پرستاران ارائه میدهد. پرستاران یک گروه یادآوریهای بصری را از حسگر دریافت کردند تا هر دو ساعت بیمار را جابهجا کنند، درحالیکه پرستاران گروه دیگر یادآور را دریافت نکردند و براساس قضاوت خودشان بیماران را جابهجا کردند. هشدارهای بصری ارائهشده توسط دستگاه احتمالا شانس ابتلا به زخم بستر را کاهش میدهد (1 مطالعه، 1312 نفر).
وضعیت قرارگیری بدن
-
تاثیر شیب 30 درجه و تغییر وضعیت هر 3 ساعت یکبار در طول شب در مقایسه با شیب 90 درجه و تغییر وضعیت هر 6 ساعت یکبار در طول شب بر ایجاد زخم بستر مشخص نیست (2 مطالعه، 252 نفر).
-
بالا بردن سر تخت به میزان 30 درجه در مقایسه با 45 درجه ممکن است هیچ تاثیری بر ایجاد زخم بستر نداشته باشد (1 مطالعه، 80 نفر)، اما شواهد نامشخص است.
-
دراز کشیدن به روی شکم (prone) با «مانورهای احیای ریه (lung recruitment manoeuvres)» (روشی برای کمک به باز کردن ریهها) ممکن است منجر به ایجاد زخم بستر بیشتری نسبت به دراز کشیدن به پشت (وضعیت طاقباز (supine)) شود (1 مطالعه، 116 نفر).
حرکات ریز
-
حرکات ریز ممکن است ایجاد زخم بستر را کاهش دهد (2 مطالعه، 477 نفر).
مقرونبهصرفه بودن
-
یک مطالعه تخمین زد که هزینههای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن به ازای هر فرد در هر روز با تغییر وضعیت هر 4 ساعت یکبار در مقایسه با هر 2 ساعت یکبار، کمتر است، که بیشتر بهدلیل کاهش زمان پرستاری است.
-
یک مطالعه دیگر برآورد کرد که تغییر وضعیت هر 3 ساعت یکبار با شیب 30 درجه، هزینه کمتری نسبت به مراقبت استاندارد (تغییر وضعیت هر 6 ساعت یکبار با شیب 90 درجه) دارد.
اقدامات دیگر
-
هیچ مطالعهای دیگر اقدامات مورد نظر ما را گزارش نکرد.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
اعتماد ما به شواهد در سطح پائین یا بسیار پائین است. اکثر مطالعات کوچک یا با طراحی ضعیف بودند. اطلاعات در مورد مقرونبهصرفه بودن بسیار محدود بود. کیفیت زندگی مرتبط با سلامت، درد و رضایت بیمار اصلا گزارش نشدند.
از آنجاییکه شواهد موجود، بهترین راه را برای پیشگیری از ایجاد آسیبهای فشاری نشان نمیدهند، تعداد دفعات تغییر در وضعیت قرارگیری بدن فرد باید براساس وضعیت پزشکی، ترجیحات شخصی، راحتی و میزان توانایی او در حرکت باشد.
این مرور تا چه زمانی بهروز است؟
این مطالعه یک بهروزرسانی از مروری است که در سال 2014 منتشر و در سال 2020 بهروز شد. شواهد تا 7 آگوست 2025 بهروز است.
مطالعه چکیده کامل
آسیب فشاری (pressure injury; PI)، که به آن «زخم فشاری (pressure ulcer)» یا «زخم بستر (bedsore)» نیز گفته میشود، ناحیهای از بافت موضعی آسیب دیده است که در اثر فشار، مالش یا بریده شدن هر قسمت از بدن ایجاد میشود. عدم تحرک یک عامل خطر عمده است و تغییر وضعیت بدن به کمک دست یک استراتژی شایع برای پیشگیری از این آسیب بر شمرده میشود. این یک بهروزرسانی از مروری است که اولین بار در سال 2014 منتشر شد.
اهداف
ارزیابی مزایا و خطرات، و مقرونبهصرفه بودن، رژیمهای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن (یعنی تعداد دفعات، وضعیت قرارگیری بدن، حرکات ریز (micromovement)) برای پیشگیری از بروز آسیب فشاری در بزرگسالان بستری در مراکز ارائه مراقبتهای سلامت حاد، طولانیمدت یا در خانه سالمندان، در مقایسه با مراقبتهای استاندارد یا دیگر روشهای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن.
روشهای جستوجو
برای شناسایی مطالعات مناسب، در 7 می 2025 در پایگاه مرکزی ثبت کارآزماییهای کنترلشده کاکرین، Ovid MEDLINE؛ Embase؛ EBSCO CINAHL Plus و پایگاههای ثبت کارآزمایی جستوجو کردیم. همچنین فهرست منابع مطالعات واردشده و مطالعات مروری، متاآنالیزها، و گزارشهای فناوری سلامت را بررسی کردیم.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترل شده (randomised controlled trials; RCTs)، شامل کارآزماییهای خوشهای-تصادفیسازی شده (cluster-RCTs)، منتشر شده یا منتشر نشده، که تاثیرات هر برنامه تغییر وضعیت بدن یا وضعیتهای مختلف بدن بیمار را ارزیابی کرده و میزان بروز PI را در بزرگسالان در هر شرایط و محیطی اندازهگیری کردند.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
سه نویسنده مرور بهطور مستقل از هم انتخاب مطالعه، ارزیابی «خطر سوگیری» (bias) و استخراج دادهها را انجام دادند. ما قطعیت شواهد را با استفاده از درجهبندی توصیه، ارزیابی، توسعه و ارزشیابی (GRADE) ارزیابی کردیم.
نتایج اصلی
ما پنج کارآزمایی بیشتر و یک زیر-شاخه اقتصادی را در این به روزرسانی شناسایی کردیم، و در کل منجر به ورود هشت کارآزمایی شامل 3941 شرکتکننده از مراکز مراقبت حاد و طولانیمدت و دو زیر-شاخه اقتصادی در مرور شد. شش مطالعه نسبت شرکتکنندگانی را گزارش کردند که در حال ابتلا به PI در هر مرحله بودند. دو مورد از هشت کارآزمایی گزارشی را از ارزیابیهای هزینههای مربوط به انجام کارآزمایی ارائه کردند. دورههای پیگیری کوتاهمدت بودند (24 ساعت تا 21 روز). همه مطالعات دارای خطر بالای سوگیری بودند. منابع مالی در پنج کارآزمایی گزارش شد.
پیامدهای اولیه: نسبت PI جدید در هر مرحلهای
فراوانیهای تغییر وضعیت بدن: سه کارآزمایی فراوانیهای مختلف تغییر وضعیت بدن را مقایسه کردند
دادههای بهدست آمده را از سه کارآزمایی (1074 شرکتکننده) برای مقایسه فرکانسهای 2 ساعته با فرکانسهای 4 ساعته تغییر وضعیت بدن تجمیع کردیم (اثر ثابت؛ I² = 45%؛ خطر نسبی (RR) تجمعی: 1.06؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 0.80 تا 1.41). مشخص نیست که تغییر وضعیت بدن هر 2 ساعت در مقایسه با تغییر وضعیت بدن هر 4 ساعت با هر سطح حمایتی، میزان بروز PI را افزایش میدهد یا کاهش. قطعیت شواهد به دلیل خطر بالای سوگیری بسیار پائین است، که دو بار به دلیل خطر سوگیری، و یک بار به دلیل عدم دقت کاهش یافت.
یکی از این کارآزماییها دارای سه بازو (967 شرکتکننده) بود که رژیمهای تغییر وضعیت بدن را هر 2 ساعت، 3 ساعت و 4 ساعت روی تشکهایی با چگالی بالا مقایسه کرد؛ دادهها برای یک مقایسه در تجزیهوتحلیل تجمعی وارد شدند. مقایسه دیگر بر اساس تغییر وضعیت بدن هر 2 ساعت در برابر تغییر وضعیت بدن هر 3 ساعت بود. RR برای بروز PI معادل 4.06 (95% CI؛ 0.87 تا 18.98) گزارش شد. مقایسه مطالعه سوم بر اساس تغییر وضعیت بدن هر 3 ساعت در برابر هر 4 ساعت (RR: 0.20؛ 95% CI؛ 0.04 تا 0.92) بود. قطعیت شواهد به دلیل خطر سوگیری و عدم دقت پائین بود.
در یک cluster-RCT تعداد 262 شرکتکننده در 32 ردیف خوشهای، برای دریافت تغییر وضعیت بدن هر 2 و 3 ساعت در تشکهای استاندارد و برای تغییر وضعیت بدن هر 4 و 6 ساعت در تشکهای ویسکوالاستیک (viscoelastic) تصادفیسازی شدند. RR برای PI با تغییر وضعیت بدن 2 ساعته در مقایسه با تغییر وضعیت بدن 3 ساعته روی تشک استاندارد چندان دقیق نیست (RR: 0.90؛ 95% CI؛ 0.69 تا 1.16؛ شواهد با قطعیت بسیار پائین). CI برای PI هم شامل کاهش بزرگ و هم عدم تفاوت برای مقایسه تغییر وضعیت بدن 4 ساعته و 6 ساعته روی فوم ویسکوالاستیک است (RR: 0.73؛ 95% CI؛ 0.53 تا 1.02). قطعیت شواهد، دو بار به دلیل خطر سوگیری و یک بار به دلیل عدم دقت کاهش یافت.
رژیمهای تغییر وضعیت بدن: چهار کارآزمایی وضعیتهای مختلف بدن را با شیب مختلف با هم مقایسه کردند
ما دادههای بهدست آمده را از دو کارآزمایی (252 شرکتکننده) که شیب 30 درجه و شیب 90 درجه را با هم مقایسه کرده بودند، تجمیع کردیم (اثرات تصادفی؛ I² = 69%). هیچ تفاوت روشنی در بروز مرحله یک یا دو PI وجود نداشت. تاثیر شیب نامشخص است زیرا قطعیت شواهد بسیار پائین است (RR تجمعی: 0.62؛ 95% CI؛ 0.10 تا 3.97)، این قطعیت به دلیل محدودیتهای جدی در طراحی مطالعه و عدم دقت بسیار جدی کاهش یافته است.
یک کارآزمایی شامل 120 شرکتکننده، شیب 30 درجه و شیب 45 درجه را با «مراقبت معمول» مقایسه کرده و عدم وقوع حوادث PI را گزارش کردند (شواهد با قطعیت پائین). کارآزمایی دیگری که شامل 116 بیمار بستری در ICU است، وضعیت بدن را به صورت prone (خوابیده روی شکم) با وضعیت بدن به صورت خوابیده به پشت (supine) برای PI مقایسه کرد. گزارشدهی ناقص بود و این شواهد از قطعیت پائینی برخوردار بودند.
پیامدهای ثانویه
هیچ مطالعهای نمرات سودمندی کیفیت زندگی مرتبط با سلامت، درد مرتبط با پروسیجر مورد استفاده، یا رضایت بیمار را گزارش نکرد.
تجزیهوتحلیل هزینه
دو کارآزمایی وارد شده، تجزیهوتحلیل اقتصادی را نیز انجام دادند.
یک تجزیهوتحلیل برای به حداقل رساندن هزینه، هزینههای مربوط به تغییر وضعیت بدن 3 ساعته و 4 ساعته را با برنامه تغییر وضعیت بدن 2 ساعته میان ساکنان خانههای مراقبت مقایسه کرد. هزینه تغییر وضعیت بدن در رژیم 3 ساعته یا 4 ساعته در مقایسه با رژیم 2 ساعته، به ترتیب، 11.05 دلار کانادا و 16.74 دلار کانادا کمتر به ازای اقامت در روز تخمین زده شد. تخمین مزیت اقتصادی عمدتا بر اساس ارزش زمان آزاد شده پرستاری انجام شد. تجزیهوتحلیل نشان داد که تغییر وضعیت بدن هر 2، 3 یا 4 ساعت با بروز مشابه PI همراه است، زیرا هیچ تفاوتی در میزان بروز مشاهده نشد.
مطالعه دوم هزینه زمان پرستاری را در تغییر وضعیت بدن هر 3 ساعت با استفاده از شیب 30 درجه با مراقبت استاندارد (تغییر وضعیت بدن هر 6 ساعت با چرخش جانبی 90 درجه) میان ساکنان خانه مراقبت مقایسه کرد. گزارش شده که این مداخله در مقایسه با مراقبت استاندارد باعث صرفهجویی در هزینه میشود (هزینه زمان پرستاری برای هر بیمار 206.60 یورو در برابر 253.10 یورو، تفاوت افزایشی 46.50- یورو؛ 95% CI؛ 1.25- یورو تا 74.60- یورو).
نتیجهگیریهای نویسندگان
تغییر در وضعیت قرارگیری بدن بیمار، یک روش رایج برای پیشگیری از ایجاد آسیبهای فشاری در بیماران بزرگسال در مراکز مراقبتهای سلامت حاد، طولانیمدت و خانه سالمندان است. این مرور بهروزشده شامل سه کارآزمایی جدید است، اما یافتهها و نتیجهگیریهای آن با مرورهای قبلی، همسو و سازگار هستند. قطعیت اغلب شواهد در سطح پائین یا بسیار پائین قرار داشت. ارزیابی قوی از رژیمهای تغییر در وضعیت قرارگیری بدن برای پیشگیری از بروز آسیبهای فشاری وجود ندارد، و مطالعات کوچک هستند، که منجر به عدم قطعیت در مورد یافتههای این مرور میشود. دادههای ارزیابی اقتصادی، محدود هستند، که رسیدن به نتیجهگیریهای قابل اعتماد را در مورد هزینههای نسبی رژیمهای مختلف تغییر در وضعیت قرارگیری بدن دشوار میکند.
حمایت مالی
هیچ منبع حمایت مالی وجود نداشت.
ثبت
پروتکل (2012) DOI: 10.1002/14651858.CD009958
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
