چه نوع برنامه‌های حمایت روان‌شناختی و اجتماعی به زنان کمک می‌کنند تا در دوران بارداری مصرف سیگار را ترک کنند؟

پیام‌های کلیدی:

ارائه توصیه و راهنمایی در مورد نحوه ترک سیگار با مشاوره دادن و پاداش/پرداخت (پاداش‌های مالی) برای ترک سیگار احتمالا تعداد زنانی را که در دوران بارداری سیگار را ترک می‌کنند، افزایش می‌دهد؛ و برنامه‌های آموزش سلامت، حمایت اجتماعی و بازخورد ممکن است تعداد افرادی را که سیگار را ترک می‌کنند، افزایش دهند.
برنامه‌های حمایت روان‌شناختی و اجتماعی ممکن است تعداد نوزادانی را که با وزن بسیار کم (< 2500 گرم) به دنیا می‌آیند، کاهش دهند، منجر به تولد نوزادان سنگین‌تر و معمولا سالم‌تر شوند، و تعداد نوزادان زیر یک ماه را که به مراقبت در بیمارستان نیاز دارند، کاهش دهند.
ما نمی‌دانیم که این یافته‌ها در مورد زنان اقلیت‌های قومی یا جوامع بومی نیز صدق می‌کنند یا خیر، زیرا مطالعات بسیار کمی به‌طور خاص به بررسی نتایج ‌آن‌ها در این گروه‌ها پرداختند.

موضوع چیست؟

سموم دود دخانیات می‌توانند بر رشد‌ونمو نوزاد پیش‌از تولد تاثیر بگذارند. سیگار کشیدن در دوران بارداری می‌تواند منجر به تولد نوزادان بسیار کوچک شده و خطر عوارض را برای مادر افزایش دهد.

برنامه‌های حمایت روان‌شناختی و اجتماعی چیست؟

بسیاری از زنانی که در دوران بارداری سیگار می‌کشند، می‌خواهند آن را ترک کنند، اما این کار را دشوار می‌دانند و به حمایت نیاز دارند. برنامه‌هایی که برای کمک به زنان در ترک سیگار بدون استفاده از دارو طراحی شده‌اند، به عنوان برنامه‌های حمایتی روان‌شناختی و اجتماعی ( روانی‌اجتماعی) شناخته می‌شوند. این موارد ممکن است شامل موارد زیر باشند:

توصیه و راهنمایی در مورد نحوه ترک سیگار (مشاوره)؛
اطلاعات در مورد اینکه چرا ترک سیگار مهم است (آموزش سلامت)؛
پاداش برای ترک سیگار و حفظ آن (مشوق‌های مالی)؛
ارائه بازخورد در مورد سلامت نوزاد، مثلا از طریق سونوگرافی (ابزاری پزشکی که از امواج صوتی برای ایجاد تصاویری از داخل بدن شما استفاده می‌کند) یا سطوح مواد شیمیایی مضر در بدن، مثلا از طریق آزمایش ادرار (بازخورد)؛
حمایت عاطفی و عملی از سوی دیگران (حمایت اجتماعی)؛ یا
برنامه‌هایی که انجام فعالیت بدنی منظم (ورزش) را تشویق می‌کنند.

ما به دنبال چه یافته‌ای بودیم؟

ما ‌خواستیم بدانیم که برنامه‌های مختلف حمایت روان‌شناختی و اجتماعی چقدر در کمک به زنان بارداری که سیگار می‌کشند یا اخیرا آن را ترک کرده‌اند، برای ترک سیگار و حفظ سلامت خود موفق هستند. ما هم‌چنین ‌خواستیم بررسی کنیم که این برنامه‌ها سلامت نوزادان را بهبود می‌بخشند یا خیر.

ما چه‌کاری را انجام دادیم؟

ما به دنبال مطالعاتی بودیم که برنامه‌های مختلف حمایت روان‌شناختی و اجتماعی را برای کمک به زنان باردار در ترک سیگار بررسی کردند.

ما به چه نتایجی رسیدیم؟

ما 127 مطالعه را با 47,361 زن باردار که سیگار می‌کشیدند یا اخیرا ترک کرده بودند، شناسایی کردیم. بزرگترین مطالعه شامل 3571 زن و کوچکترین آن‌ها، با مشارکت 17 زن انجام شدند. بیشتر زنان، سالم بوده و بالای 16 سال سن داشتند. حدود نیمی از مطالعات شامل زنانی از خانواده‌های کم‌درآمد، 11 مطالعه شامل گروه‌های اقلیت قومی و چهار مطالعه شامل جوامع بومی، بودند. تمام مطالعات توسط نهادهای تحقیقاتی مستقل تامین مالی شدند و هیچ‌یک، حمایتی را از سوی سازمان‌هایی که ممکن بود بر نتایج تاثیر بگذارند، دریافت نکردند.

برنامه‌های حمایتی شامل: مشاوره (60)، آموزش سلامت (21)، بازخورد (8)، مشوق‌های مالی (17)، حمایت اجتماعی (7) و برنامه‌های ورزشی (1) بودند. زنان در گروه‌های مقایسه عمدتا مراقبت‌های استاندارد (66) را دریافت ‌کردند که شامل اطلاعاتی در مورد خطرات سیگار کشیدن و توصیه به ترک سیگار بودند. برخی مطالعات این مداخله را با یک برنامه با شدت کمتر (50) و تعداد کمتری آن را با نوع متفاوتی از برنامه (11) مقایسه کردند.

ترک سیگار در اواخر دوره بارداری (حدود هفته 36 هفته بارداری یا پس‌از آن)

مشاوره و برنامه‌هایی که برای ترک سیگار پاداش مالی ارائه می‌دهند، احتمالا تعداد زنانی را که در اواخر دوره بارداری سیگار را ترک می‌کنند، افزایش می‌دهند. آموزش سلامت، بازخورد و برنامه‌های حمایت اجتماعی ممکن است تعداد زنانی را که در اواخر دوره بارداری سیگار را ترک می‌کنند، افزایش دهد. ورزش احتمالا تفاوتی اندک تا عدم تفاوت را در تعداد زنانی که سیگار کشیدن را در اواخر دوره بارداری ترک می‌کنند، ایجاد می‌کند. در یک مطالعه، برنامه مشاوره یکسانی در هر دو گروه استفاده شد، اما نحوه ارائه آن به کلینیک‌ها متفاوت بود. یک گروه از پزشکان فقط اطلاعات کتبی را در مورد برنامه دریافت کردند، درحالی‌که گروه دیگر پشتیبانی بیشتری را مانند آموزش، تماس منظم و بازخورد گرفتند. بااین‌حال، مشخص نیست که این موضوع بر میزان ترک سیگار تاثیر گذاشت یا خیر.

سلامت نوزادان در بدو تولد

در مجموع، مداخلات روانی‌اجتماعی ممکن است تعداد نوزادانی را که با وزن بسیار پائین (< 2500 گرم) متولد می‌شوند، کاهش دهند؛ منجر به تولد نوزادان سنگین‌تر و معمولا سالم‌تر شوند؛ و تعداد نوزادان زیر یک ماه را که نیاز به مراقبت‌های ویژه تخصصی دارند، کاهش دهند. این برنامه‌ها احتمالا تفاوتی اندک یا عدم تفاوت را در تعداد موارد مرده‌زایی ایجاد می‌کنند، و مشخص نیست که بر تعداد نوزادان متولدشده به‌صورت نارس (< 37 هفته) تاثیر می‌گذارند یا خیر.

آیا این مداخلات برای همه موثر است؟

مطالعات بسیار کمی به بررسی این موضوع پرداختند که برنامه‌های حمایت روان‌شناختی و اجتماعی برای زنان از خانواده‌های محروم یا اقلیت‌ها متفاوت عمل کردند یا خیر، بنابراین ما اطلاعات محدودی را در مورد چگونگی برآورده کردن بهتر نیازهای زنانی که بیشترین آسیب را از سیگار کشیدن در دوران بارداری می‌بینند، داریم.

محدودیت‌های شواهد چه هستند؟

برخی از مطالعات تمام اطلاعات مورد نیاز ما را ارائه ندادند و جزئیات مهمی را که می‌توانستند بر یافته‌های ‌آن‌ها تاثیر بگذارند، از قلم انداختند. برخی از مطالعات بسیار کوچک بودند تا ما را کاملا مطمئن کنند که مداخلات دقیقا چقدر به زنان در ترک سیگار کمک کردند. هم‌چنین مطالعات زیادی با مشارکت زنان اقلیت‌های قومی و جوامع بومی انجام نشدند و وقتی این زنان نیز در مطالعه وارد ‌شدند، نتایج اغلب به‌طور جداگانه برای گروه‌های مختلف گزارش نشدند.

این شواهد تا چه زمانی به‌روز است؟

شواهد تا نوامبر 2025 به‌روز است.

مطالعه چکیده کامل

پیشینه

استعمال دخانیات یکی از معدود عوامل قابل پیشگیری در ارتباط با عوارض دوران بارداری است، و پیامدهای جدی طولانی-‌مدتی را برای زنان و نوزادان بر جای می‌گذارد. تعداد زنانی که در دوران بارداری سیگار می‌کشند در کشور‌هایی با درآمد بالا رو به کاهش است، اما این موضوع با فقر همراهی قوی داشته و در کشور‌های با‌ درآمد پائین تا متوسط، روند افزایشی به خود گرفته است.

اهداف

ارزیابی تاثیرات مداخلات روانی‌اجتماعی ارائه‌شده برای حمایت از زنان بارداری که در حال حاضر سیگار می‌کشند یا اخیرا آن را ترک کرده‌اند، بر پرهیز از استعمال سیگار، ادامه پرهیز پس‌از زایمان و پیامدهای نوزادی.

روش‌های جست‌وجو

ما Embase؛ MEDLINE؛ PsycINFO، چهار بانک اطلاعاتی دیگر و دو پایگاه ثبت کارآزمایی را همراه با بررسی منابع، جست‌وجوی استنادها و تماس با نویسندگان مطالعه برای شناسایی مطالعاتی که در این مرور وارد شدند، جست‌وجو کردیم. آخرین جست‌وجو در نوامبر 2025 انجام شد.

معیارهای انتخاب

کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل شده، کارآزمایی‌های خوشه‌ای-تصادفی‌سازی شده، و کارآزمایی‌های شبه-تصادفی‌سازی و کنترل شده از ارائه مداخلات روانی‌اجتماعی ترک سیگار در دوران بارداری.

گردآوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها

دو نویسنده مرور به‌طور مستقل از هم کارآزمایی‌ها را برای ورود و کیفیت ارزیابی کرده، و داده‌ها را استخراج کردند. مقایسه‌های مستقیم در RevMan، با متا-رگرسیون در STATA 14 انجام شد.

نتایج اصلی

سطح كیفیت كلی شواهد از متوسط تا بالا بود، و كاهش در قطعیت آنها به دلیل عدم-دقت و نا‌همگونی در برخی از پیامدها رخ داد. یک‌صد و دو کارآزمایی با 120 بازوی مداخله (مطالعه) وارد شدند، با 88 کارآزمایی (شامل بیش از 28,000 زن) که داده‌های مربوط به پرهیز از استعمال دخانیات را در اواخر دوره بارداری ارائه کردند. مداخلات به صورت مشاوره، آموزش سلامت، بازخورد، مشوق‌ها، حمایت اجتماعی، ورزش و انتشار اطلاعات (dissemination) دسته‌بندی شدند.

در مقایسه‌های جداگانه‌ای، شواهدی با کیفیت بالا وجود دارد که ارائه مشاوره در مقایسه با مراقبت معمول (30 مطالعه؛ میانگین خطر نسبی (RR): 1.44؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 1.19 تا 1.73) و مداخلات کمتر شدید (18 مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.25؛ 95% CI؛ 1.07 تا 1.47) باعث افزایش ترک سیگار در اواخر دوره بارداری می‌شوند. مشخص نیست اگر ارائه مشاوره به عنوان مولفه‌ای از مداخله گسترده‌تر سلامت مادر ارائه شود یا در مقایسه میان نوعی از آن با نوع دیگر، می‌تواند شانس ترک سیگار را افزایش دهد یا خیر. در مطالعات مربوط به مقایسه ارائه مشاوره و مراقبت معمول (بزرگ‌ترین مقایسه)، مشخص نبود که مداخلات از عود مصرف سیگار در زنانی که در اوایل دوره بارداری سیگار کشیدن را به صورت خودبه‌خودی متوقف کردند، پیشگیری کرد یا خیر. با این وجود، تاثیر واضحی در ترک سیگار در صفر تا پنج ماه پس از زایمان (11 مطالعه، میانگین RR؛ 1.59؛ 95% CI؛ 1.26 تا 2.01) و 12 تا 17 ماه (دو مطالعه، میانگین RR؛ 2.20؛ 95% CI؛ 1.23 تا 3.96)، با تاثیر مرزی در شش تا 11 ماه (شش مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.33؛ 95% CI؛ 1.00 تا 1.77) مشاهده شد. در مقایسه‌های دیگر، تاثیر مشاوره برای اکثر پیامد‌های ثانویه، نامشخص بود، اما حجم‌های نمونه کوچک بودند.

شواهد حاکی از تاثیر مرزی آموزش سلامت در مقایسه با مراقبت‌های معمول است (پنج مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.59؛ 95% CI؛ 0.99 تا 2.55)، اما کیفیت آن تا سطح متوسط کاهش یافت، زیرا تاثیر آن در مقایسه با مداخلات کمتر شدید (چهار مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.20؛ 95% CI؛ 0.85 تا 1.70)، مداخلات جایگزین (یک مطالعه؛ RR؛ 1.88؛ 95% CI؛ 0.19 تا 18.60)، یا هنگامی که ترک سیگار به عنوان یکی از مؤلفه‌های مداخله گسترده‌تر سلامت مادران ارائه شد، نامشخص بود.

شواهدی وجود دارد که باز‌خورد در مقایسه با مراقبت‌های معمول و هنگامی که در ترکیب با راهکار‌های دیگر مانند مشاوره ارائه شود، میزان ترک سیگار را افزایش می‌دهد (میانگین RR؛ 4.39؛ 95% CI؛ 1.89 تا 10.21) اما اطمینان از کیفیت شواهد به سطح متوسط کاهش یافت زیرا این پیامد فقط در دو مطالعه بررسی شده و زمانی که با مداخلات کمتر شدید مقایسه شد، تاثیر آن نا‌مشخص بود (سه مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.29؛ 95% CI؛ 0.75 تا 2.20).

شواهدی با کیفیت بالا نشان می‌دهد که مداخلات مبتنی بر انگیزه در مقایسه با مداخله جایگزین (انگیزه غیر-مشروط) موثر هستند (چهار مطالعه؛ RR؛ 2.36؛ 95% CI؛ 1.36 تا 4.09). با این حال اثرات تجمعی برای مقایسه‌ها با مراقبت‌های معمول یا مداخلات کمتر شدید محاسبه نشد (نا‌همگونی قابل ‌توجه، I²= 93%).

شواهدی با کیفیت بالا نشان داد، هنگامی که حمایت اجتماعی توسط هم‌سالان ارائه شد، تاثیر نامشخصی داشت (شش مطالعه؛ میانگین RR؛ 1.42؛ 95% CI؛ 0.98 تا 2.07)، در یک کارآزمایی مجزا که حمایت از طرف پارتنر‌ها صورت گرفت، یا هنگامی که حمایت اجتماعی برای ترک سیگار، به عنوان بخشی از مداخلات گسترده‌تر برای بهبود سلامت مادران ارائه شد، تاثیر واضحی را نشان نداد.

این تاثیر در مداخلات تکی ورزشی در مقایسه با مراقبت معمول (RR؛ 1.20؛ 95% CI؛ 0.72 تا 2.01) و انتشار مشاوره (RR؛ 1.63؛ 95% CI؛ 0.62 تا 4.32) ناشناخته بود.

نکته مهم آنکه، شواهدی با کیفیت بالا از نتایج تجمیع شده نشان داد زنانی که مداخلات روانی‌اجتماعی را دریافت کردند، 17% کاهش در تولد نوزادان کم-‌وزن هنگام تولد نشان دادند، و میانگین وزن زمان تولد نوزادانشان به‌طور معنا‌داری بالاتر بود (تفاوت میانگین (MD): 55.60 گرم؛ 95% CI؛ 29.82 تا 81.38 گرم) و 22% کاهش در بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان دیده شد. با این حال وجود تفاوت در زایمان زودرس و مرده‌زایی مشخص نبود. به نظر نمی‌رسید که عوارض جانبی روان‌شناختی ناشی از مداخلات بوده باشد.

شدت حمایت از زنان در هر دو گروه مداخله و مقایسه با گذشت زمان افزایش یافت، در حالی که مداخلات با شدت بالاتر، احتمالا مقایسه‌های شدیدتری داشتند، این امر به‌طور بالقوه توضیح می‌دهد که چرا با افزایش شدت مداخله، تفاوت‌های واضحی در تجزیه‌و‌تحلیل‌های متا‌-رگرسیون دیده نمی‌شود. در تجزیه‌وتحلیل‌های متا-رگرسیون: مطالعاتی که به صورت کاربرد «نامشخص» و ویژگی‌های پایه نابرابر طبقه‌بندی شدند، کمتر از سایر مطالعات موثر بودند. میان کارآزمایی‌های انجام شده توسط پژوهشگران (مطالعات کارآیی (efficacy))، و مواردی که توسط کارکنان معمول حوزه بارداری انجام شدند (مطالعات اثر‌بخشی (effectiveness))، تفاوت مشخصی وجود نداشت، اگرچه در اثر‌بخشی مشاوره در چهار کارآزمایی انتشار که در آنها تمرکز بر مداخله در سطح یک سازمان بود، عدم-قطعیت دیده شد. اثرات تجمعی در مداخلات ارائه شده برای زنانی که در وضعیت اجتماعی-اقتصادی عمدتا پائینی به سر می‌بردند، مشابه با زنان دیگر بود. تاثیر معنا‌داری در مداخلات میان زنان گروه‌های اقلیت قومی مشاهده شد، اما بین زنان بومی چنین نبود. اندازه تاثیرگذاری مداخله در کارآزمایی‌هایی که ترک سیگار از نظر بیوشیمیایی تائید شد و در کسانی که این وضعیت با خود-گزارشی افراد اثبات شد، مشابه بود. مشخص نیست که استفاده از دفتر راهنماهای خود‌-یاری یا پشتیبانی تلفنی باعث افزایش اثر‌بخشی مداخلات می‌شود یا خیر.

نتیجه‌گیری‌های نویسندگان

ارائه مشاوره و مشوق‌های مالی احتمالا از زنان برای ترک سیگار حمایت می‌کنند، درحالی‌که آموزش سلامت، بازخورد و حمایت اجتماعی ممکن است از زنان برای ترک سیگار در اواخر دوره بارداری حمایت کنند، که احتمالا مهم است. مداخلات روانی‌اجتماعی هم‌چنین ممکن است نسبت نوزادان متولدشده با وزن پائین هنگام تولد را کاهش دهد، میانگین وزن هنگام تولد را افزایش دهد، و تعداد نوزادان بستری‌شده را در NICU کم کند. این یافته‌ها در اقلیت‌های قومی یا جمعیت‌های بومی مشهود نبودند.

حمایت مالی

این مرور کاکرین (تا حدی) توسط MRFF Maternal Health and Healthy Lifestyles 2021 (2022138)؛ NHMRC Leadership Fellowship (GNT2025437) و NHMRC Investigator Grant (GNT2009612) تامین مالی شد.

ثبت

پروتکل (1998): https://doi.org/10.1002/14651858.CD001055

مرور اولیه (1999) DOI: 10.1002/14651858.CD001055 (این نسخه اول از مرور در کتابخانه کاکرین موجود نیست)

به‌روزرسانی مرور (2004) https://doi.org/10.1002/14651858.CD001055.pub2

به‌روزرسانی مرور (2009) https://doi.org/10.1002/14651858.CD001055.pub3

به‌روزرسانی مرور (2013) https://doi.org/10.1002/14651858.CD001055.pub4

به‌روزرسانی مرور (2017) https://doi.org/10.1002/14651858.CD001055.pub5

یادداشت‌های ترجمه

این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.

ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی می‌کند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمه‌های نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.

استناد

Freijah I, Jones KA, Coleman T, Perlen SM, Kennedy M, Passey ME, McKenzie JE, Chamberlain C. Psychosocial interventions for supporting women to stop smoking in pregnancy. Cochrane Database of Systematic Reviews 2026, Issue 4. Art. No.: CD001055. DOI: 10.1002/14651858.CD001055.pub6.