คำถามการทบทวนวรรณกรรม
การทบทวนข้อมูลในครั้งนี้ได้ศึกษาหลักฐานเกี่ยวกับความปลอดภัยและประสิทธิภาพของการผ่าตัด (การผ่าตัดลดความดันเส้นประสาทตา) โดยเปรียบเทียบกับการไม่ได้รับการรักษา ที่มีผลต่อการมองเห็นของผู้ป่วยโรค nonarteritic anterior ischemic optic neuropathy (NAION)
ความเป็นมา
โรค NAION คือภาวะสูญเสียการมองเห็นในดวงตาอย่างเฉียบพลันและไม่มีอาการปวด ซึ่งเกิดจากการบวมของบริเวณภายในดวงตาที่เส้นประสาทตาเชื่อมต่ออยู่ การบวมของเนื้อเยื่อดังกล่าวจะสร้างแรงกดต่อเส้นประสาทตา และเชื่อกันว่าแรงกดนี้จะไปขัดขวางการไหลเวียนของเลือดที่ไปหล่อเลี้ยงเส้นประสาทตา ส่งผลให้เกิดการสูญเสียการมองเห็น ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุของโรค NAION ที่แน่ชัด และยังไม่มีวิธีการรักษาใดที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่าสามารถช่วยรักษาได้
แนวทางการรักษาโรค NAION ที่ถูกเสนอขึ้นมามีชื่อเรียกว่า การผ่าตัดลดความดันเส้นประสาทตา การผ่าตัดวิธีนี้จะทำโดยการกรีดสร้างรอยสองรอย หรือเจาะเป็นช่องบริเวณเนื้อเยื่อตาที่บวมซึ่งห่อหุ้มอยู่รอบเส้นประสาทตา รอยกรีดเหล่านี้จะช่วยให้ของเหลวที่สะสมอยู่รอบเส้นประสาทตาสามารถระบายออกมาได้ ความหวังก็คือวิธีนี้จะช่วยลดความดันที่กดทับเส้นประสาทตา และทำให้การมองเห็นดีขึ้น
ลักษณะของการศึกษา
การสืบค้นการศึกษาวิจัยดำเนินการเมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 2014 พบการศึกษาวิจัยจำนวน 1 ฉบับ (เป็นการทดลองแบบสุ่มและมีกลุ่มควบคุม) มีผู้เข้าร่วมการทดลองในการศึกษานี้จำนวน 258 ราย บุคคลทั้ง 258 รายนี้ถูกสุ่มแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งได้รับการผ่าตัดลดความดันเส้นประสาทตาร่วมกับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด อีกกลุ่มหนึ่งได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิดเพียงอย่างเดียว การติดตามอาการอย่างใกล้ชิดนี้ประกอบไปด้วยการตรวจทางจักษุวิทยาในทุกครั้งที่มาตรวจตามนัด และการตรวจลานสายตาเมื่อครบ 12 เดือนรวมถึงเมื่อมีความจำเป็น เจ้าหน้าที่ผู้ทำการตรวจติดตามผลจะไม่ทราบว่าผู้เข้าร่วมการทดลองจัดอยู่ในกลุ่มใด (กลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด หรือ กลุ่มที่ไม่ได้รับการผ่าตัด) ทุนสนับสนุนสำหรับการทดลองนี้ได้รับจากสถาบันดวงตาแห่งชาติ สหรัฐอเมริกา (National Eye Institute, USA)
ผลลัพธ์ที่สำคัญ
การทดลองนี้ถูกยุติลงก่อนกำหนด เนื่องจากการผ่าตัดไม่ได้ช่วยให้ผู้เข้าร่วมการทดลองมีอาการดีขึ้นไปกว่าการติดตามอาการอย่างใกล้ชิดเพียงอย่างเดียว การทดลองไม่พบหลักฐานที่แสดงถึงประโยชน์จากการผ่าตัด แต่พบผลเสียหลายประการที่เกิดจากการผ่าตัด เช่น การสูญเสียการมองเห็นมากยิ่งขึ้น อาการปวดและการมองเห็นภาพซ้อนเป็นผลกระทบที่ผู้เข้าร่วมการทดลองบางรายในกลุ่มผ่าตัดต้องเผชิญ ในช่วง 1 สัปดาห์หลังจากการผ่าตัด คณะผู้วิจัยรายงานว่า การเปิดรับผู้เข้าร่วมการทดลองต่อไปก็ไม่น่าจะทำให้ได้ผลลัพธ์ที่สนับสนุนว่าการผ่าตัดมีประโยชน์
คุณภาพของหลักฐาน
คุณภาพของหลักฐานในคดีนี้ถือว่าอยู่ในระดับสูง
อ่านบทคัดย่อฉบับเต็ม
ภาวะ nonarteritic anterior ischemic optic neuropathy (NAION) มีลักษณะอาการคือ ผู้ป่วยจะสูญเสียการมองเห็นอย่างเฉียบพลันและไม่มีอาการปวดตา ร่วมกับมีอาการบวมซีดของขั้วประสาทตา ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุของการเกิดโรคที่แน่ชัด และยังไม่มีการรักษาทางการแพทย์ใดที่ได้รับการพิสูจน์แล้วว่ามีประสิทธิภาพในการรักษาภาวะนี้ การผ่าตัดลดความดันเส้นประสาทตา ซึ่งเป็นแนวทางการรักษาที่ถูกเสนอให้ใช้สำหรับโรค NAION มีขั้นตอนคือการทำรอยกรีดตั้งแต่สองรอยขึ้นไป หรือเจาะเป็นช่องบริเวณเนื้อเยื่อที่ห่อหุ้มรอบเส้นประสาทตา เพื่อให้น้ำหล่อเลี้ยงสมองและไขสันหลังสามารถระบายออกมาได้ ซึ่งตามทฤษฎีแล้วจะช่วยลดความดันบริเวณรอบ ๆ เส้นประสาทตาลงได้
วัตถุประสงค์
วัตถุประสงค์ของการทบทวนข้อมูลในครั้งนี้ คือเพื่อประเมินความปลอดภัยและประสิทธิภาพของการผ่าตัด โดยเปรียบเทียบกับการรักษาด้วยวิธีอื่น หรือการไม่ได้รับการรักษาเลย ในผู้ป่วยที่เป็นโรค NAION
วิธีการสืบค้น
เราได้ทำการสืบค้นข้อมูลจากฐานข้อมูล CENTRAL (ซึ่งรวมถึงทะเบียนการทดลองของกลุ่ม Cochrane Eyes and Vision) (ปี 2014, ฉบับที่ 10), Ovid MEDLINE, Ovid MEDLINE In-Process and Other Non-Indexed Citations, Ovid MEDLINE Daily, Ovid OLDMEDLINE (มกราคม 1946 ถึง ตุลาคม 2014), EMBASE (มกราคม 1980 ถึง ตุลาคม 2014), PubMed (ปี 1948 ถึง ตุลาคม 2014), the meta Register of Controlled Trials ( m RCT) ( www.controlled-trials.com ), ClinicalTrials.gov ( www.clinicaltrials.gov ) และแพลตฟอร์มทะเบียนการทดลองทางคลินิกระหว่างประเทศขององค์การอนามัยโลก (WHO ICTRP) ( www.who.int/ictrp/search/en ) การสืบค้นการทดลองจากฐานข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ในครั้งนี้ ไม่มีการจำกัดช่วงเวลาหรือภาษาที่ใช้ เราได้ทำการสืบค้นข้อมูลจากฐานข้อมูลอิเล็กทรอนิกส์ครั้งล่าสุด เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม 2014
เกณฑ์การคัดเลือก
การทดลองแบบสุ่ม (Randomized trials) ทั้งหมดที่เกี่ยวกับการรักษาโรค NAION ด้วยการผ่าตัด เข้าเกณฑ์ที่สามารถนำมารวมไว้ในการทบทวนข้อมูลครั้งนี้ได้
การรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูล
ผู้นิพนธ์ท่านหนึ่งได้ทำการดึงข้อมูลจากสำเนารายงานฉบับเต็มของการทดลองที่เกี่ยวข้องทั้งหมด โดยมีผู้นิพนธ์อีกท่านหนึ่งเป็นผู้ตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูล ไม่จำเป็นต้องมีการสังเคราะห์ข้อมูล (Data synthesis)
ผลการวิจัย
การทดลองเพียงหนึ่งฉบับที่เข้าเกณฑ์และถูกนำมารวมไว้ในการทบทวนข้อมูลนี้ ซึ่งมีผู้เข้าร่วมการทดลองแบบสุ่มจำนวน 258 ราย ได้ถูกยุติการทดลองลงก่อนกำหนด เนื่องจากไม่พบแนวโน้มที่จะเกิดประโยชน์จากการรักษา ณ เวลาที่มีการรายงานผลในเดือนที่ 24 อัตราการติดตามผู้ป่วยอยู่ที่ 95.3% สำหรับระยะเวลา 6 เดือน และ 67.4% สำหรับระยะเวลา 24 เดือน (จำนวนผู้เข้าร่วม 174 ราย แบ่งเป็นกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด 89 ราย และกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด 85 ราย) ไม่มีหลักฐานชี้ให้เห็นถึงประโยชน์ของการผ่าตัดที่มีต่อระดับการมองเห็น การตรวจวัดระดับการมองเห็นและลานสายตาดำเนินการโดยเจ้าหน้าที่ผู้ทำการตรวจซึ่งไม่ทราบข้อมูลว่าผู้ป่วยแต่ละรายได้รับการรักษาด้วยวิธีใด เมื่อเวลาผ่านไป 6 เดือน พบว่า 32.0% ของกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัดมีระดับการมองเห็นดีขึ้นตั้งแต่ 3 บรรทัดขึ้นไป เมื่อเทียบกับ 42.6% ของกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด (unadjusted risk ratio (RR) 0.75, ช่วงความเชื่อมั่น 95% (95% CI) 0.54 ถึง 1.04) เมื่อเวลาผ่านไป 24 เดือน 29.4% ของกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัดมีอาการดีขึ้น เมื่อเทียบกับ 31.0% ของกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด (unadjusted RR 0.95, 95% CI 0.60 ถึง 1.49) ผู้เข้าร่วมการทดลองที่ได้รับการผ่าตัด มีแนวโน้มที่จะสูญเสียระดับการมองเห็นตั้งแต่ 3 บรรทัดขึ้นไปในดวงตาข้างที่ทำการศึกษาบ่อยกว่า แม้ว่าความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นดังกล่าวจะไม่มีนัยสำคัญทางสถิติก็ตาม เมื่อเวลาผ่านไป 6 เดือน 18.9% ของกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัดมีระดับการมองเห็นในดวงตาข้างที่ทำการศึกษาแย่ลง เมื่อเทียบกับ 14.8% ในกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด (RR 1.28; 95% CI 0.73 ถึง 2.24) เมื่อเวลาผ่านไป 24 เดือน 20.0% ของกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัดมีระดับการมองเห็นในดวงตาข้างที่ทำการศึกษาแย่ลง เมื่อเทียบกับ 21.8% ในกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด (RR 0.92; 95% CI 0.51 ถึง 1.64) ผู้เข้าร่วมการทดลองที่ได้รับการผ่าตัดประสบกับเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ทั้งในระหว่างการผ่าตัดและหลังการผ่าตัด ได้แก่ ภาวะหลอดเลือดแดงจอประสาทตาส่วนกลางอุดตัน (central retinal artery occlusion) ระหว่างการผ่าตัดและการมองเห็นลดลงเหลือเพียงระดับการรับรู้แสง เมื่อเวลาผ่านไป 6 เดือน (พบในผู้เข้าร่วมการทดลอง 1 ราย); และการสูญเสียการรับรู้แสงในทันทีหลังการผ่าตัดรวมถึงการสูญเสียการมองเห็นซึ่งดำเนินต่อไปจนถึงการตรวจติดตามผลในเดือนที่ 12 (พบในผู้เข้าร่วมการทดลอง 2 ราย) ในกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด ผู้เข้าร่วมการทดลอง 2 รายสูญเสียการรับรู้แสงในการตรวจติดตามอาการเมื่อครบ 6 เดือน โดยหนึ่งในนั้นมีอาการดีขึ้นจนกลับมารับรู้แสงได้เมื่อเวลาผ่านไป 12 เดือน อาการปวดเป็นเหตุการณ์ไม่พึงประสงค์ที่พบได้บ่อยที่สุดในกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด (17% ในกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด เทียบกับ 3% ในกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด เมื่อเวลาผ่านไป 1 สัปดาห์) ภาวะเห็นภาพซ้อน (Diplopia หรือ double vision) เป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้บ่อยรองลงมา (8% ในกลุ่มที่ได้รับการผ่าตัด เทียบกับ 1% ในกลุ่มที่ได้รับการติดตามอาการอย่างใกล้ชิด เมื่อเวลาผ่านไป 1 สัปดาห์) แต่เมื่อเวลาผ่านไป 3 เดือน ไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในด้านสัดส่วนของผู้เข้าร่วมการทดลองที่มีอาการเห็นภาพซ้อนระหว่างกลุ่มทั้งสอง
ข้อสรุปของผู้วิจัย
การทดลองที่เข้าเกณฑ์เพียงการทดลองเดียว ไม่พบหลักฐานที่ชี้ให้เห็นถึงผลดีของการผ่าตัดลดความดันเส้นประสาทตาสำหรับโรค NAION การศึกษาวิจัยในอนาคตควรมุ่งเน้นไปที่การสร้างความเข้าใจเพิ่มเติมเกี่ยวกับสาเหตุของการเกิดโรคและการพยากรณ์โรคของโรค NAION ทางเลือกใหม่ในการรักษาควรได้รับการทดสอบภายใต้บริบทของการทดลองทางคลินิกแบบสุ่ม
ผู้แปล แพทย์หญิงชุติมา ชุณหะวิจิตร วันที่ 5 พฤษภาคม 2026
Cochrane review ฉบับนี้มีต้นฉบับที่จัดทำขึ้นเป็นภาษาอังกฤษ ทีมผู้แปลเป็นผู้รับผิดชอบต่อความถูกต้องและแม่นยำของเนื้อหาในฉบับแปล การแปลนี้ดำเนินการอย่างรอบคอบตามมาตรฐานการควบคุมคุณภาพ ทั้งนี้ ในกรณีที่เกิดความคลาดเคลื่อนหรือไม่สอดคล้องกัน ให้ยึดถือต้นฉบับภาษาอังกฤษเป็นหลัก
