مزایا و خطرات پیوند سلول‌های بنیادی خون مشتق از اهداکننده سالم به افراد مبتلا به سرطان خون از نوع لنفوم سلول-T چیست؟

پیام‌های کلیدی

• درمان با سلول‌های بنیادی از فرد دیگر (alloSCT) به‌جای سلول‌های بنیادی خود فرد (autoSCT)، به‌عنوان اولین درمان برای فردی که مبتلا به سرطان نادر گلبول سفید خون (MTCL) است، ممکن است تفاوتی اندک یا عدم تفاوت را در شانس موفقیت درمان یا بقای او ایجاد کند.

• تجویز alloSCT به‌جای هر درمان دیگری، به‌عنوان یک درمان کمکی برای فردی که پس‌از درمان‌های قبلی برای MTCL، هم‌چنان بیمار است، ممکن است تفاوتی اندک یا عدم تفاوت را در شانس موفقیت درمان یا بقای او ایجاد کند.

• مطالعات آینده باید به بررسی بهترین روش استفاده از alloSCT برای درمان MTCL، به‌ویژه برای انواع مختلف MTCL، و زمان ارائه این درمان بپردازند.

لنفوم‌های سلول-T بالغ چه هستند، و چگونه درمان می‌شوند؟

لنفوم‌های سلول-T بالغ (mature T-cell lymphomas; MTCLs) گروهی از سرطان‌های خون نادر هستند که سلول‌های-T (نوعی گلبول سفید خون) را تحت تاثیر قرار می‌دهند. انواع مختلفی از MTCL وجود دارند، مانند لنفوم‌های سلول-T پوستی (cutaneous T-cell lymphoma; CTCLs) که پوست را درگیر می‌کنند و MTCLهای غیرپوستی که دیگر قسمت‌های بدن را دچار بیماری می‌کنند. فقط حدود نیمی از افراد مبتلا به MTCL به مدت سه سال زنده می‌مانند. درمان‌های مرسوم سرطان که سلول‌های سرطانی را از بین می‌برند (شیمی‌درمانی) به کنترل بیماری در حدود 30% از افراد مبتلا به MTCL کمک می‌کنند.

سلول‌های بنیادی، سلول‌هایی در بدن انسان هستند که می‌توانند از خودشان کپی بسازند و به انواع مختلف سلول تبدیل شوند. پیوند سلول‌های بنیادی، سلول‌های آسیب‌دیده بدن فرد را با سلول‌های بنیادی سالم جایگزین می‌کند، به این معنی که آن‌ها می‌توانند دوباره سلول‌های خونی سالم را بسازند. اگر بتوان سلول‌های بنیادی سالم خود فرد را جمع‌آوری کرد و بعدا برای جایگزینی سلول‌های آسیب‌دیده استفاده کرد، به این روش پیوند سلول‌های بنیادی اتولوگ (autologous stem cell transplantation; autoSCT) گفته می‌شود. در روش دیگر، از سلول‌های بنیادی سالم فرد دیگری (اهداکننده) برای جایگزینی سلول‌های بنیادی آسیب‌دیده در فرد مبتلا به بیماری استفاده می‌شود (پیوند سلول‌های بنیادی آلوژنیک (allogeneic stem cell transplantation; alloSCT)). سلول‌های بنیادی جدید به فرد کمک می‌کنند تا با استفاده از سیستم ایمنی اهداکننده با سرطان مبارزه کند (تاثیر پیوند در مقابل لنفوم (graft-versus-lymphoma effect)). این درمان به‌ویژه برای افرادی که قبلا شیمی‌درمانی را امتحان کرده‌اند اما هنوز بیمار هستند، مفید است.

استفاده از سلول‌های بنیادی شخص دیگر گاهی می‌تواند منجر به حمله سلول‌های جدید به بدن فرد شود (بیماری پیوند علیه میزبان (graft-versus-host disease; GVHD)). اگر این اتفاق به سرعت رخ دهد، GVHD حاد (aGVHD) نامیده می‌شود، درحالی‌که اگر دیرتر شروع شود (یا برای مدت طولانی ادامه یابد) GVHD مزمن (cGVHD) نام می‌گیرد.

ما به دنبال چه یافته‌ای بودیم؟

هدف ما آن بود که مزایا و خطرات alloSCT را به‌عنوان درمانی برای بزرگسالان مبتلا به MTCL بررسی کنیم. ما بررسی کردیم که این نوع درمان چه تاثیری دارد و آیا بی‌خطر است یا خیر، چه زمانی که به‌عنوان درمان اول (first-line) استفاده ‌شود و چه برای افرادی که قبلا درمان‌های دیگری را دریافت کرده‌اند اما هنوز بیمار هستند. ما بررسی کردیم که درمان بیماران با alloSCT، موارد زیر را بهبود می‌بخشد یا خیر:

• شانس زنده ماندن (بقای کلی (overall survival))؛

• احتمال زنده ماندن بدون عود سرطان یا بدتر شدن سرطان (بقای بدون پیشرفت بیماری (progression-free survival))؛

• احتمال درمان موفقیت‌آمیز (میزان پاسخ به درمان)؛

• تندرستی و سلامت (well-being).

ما هم‌چنین خطرات موارد زیر را ارزیابی کردیم:

• درمانی که باعث مرگ فرد می‌شود؛

• GVHD حاد یا مزمن؛

• عوارض جانبی.

ما چه‌کاری را انجام دادیم؟

ما به دنبال مطالعاتی بودیم که alloSCT را در مقایسه با هر درمان دیگری برای MTCL بررسی کردند. نتایج این مطالعات را مقایسه و جمع‌بندی کرده و اطمینان خود را به شواهد، براساس عواملی مانند روش‌های انجام و حجم‌نمونه مطالعه، رتبه‌بندی کردیم.

ما به چه نتایجی رسیدیم؟

ما سه مطالعه را یافتیم که شامل 222 بیمار مبتلا به MTCL بودند؛ یکی از آن‌ها از alloSCT به‌عنوان درمان خط اول استفاده کرد و دو مطالعه از alloSCT برای افرادی بهره بردند که قبلا درمان‌های ناموفق دیگری را پشت سر گذاشته بودند.

• یک مطالعه alloSCT را با autoSCT به‌عنوان اولین درمان برای 103 بیمار مقایسه کرد و دریافت که ممکن است تفاوتی اندک یا عدم تفاوت در بقای کلی، بقای بدون پیشرفت بیماری، یا عوارض جانبی وجود داشته باشد، و هیچ تاثیری بر میزان پاسخ به درمان نداشته باشد. افرادی که تحت درمان با alloSCT قرار گرفتند، با خطر بیشتری برای مرگ‌ومیر ناشی از درمان مواجه بودند. بیشتر افراد (84%) که تحت درمان با alloSCT بودند، دچار aGVHD شدند و تقریبا نیمی از آن‌ها (47%) با cGVHD مواجه شدند.

• یک مطالعه، alloSCT را با هر درمان دیگری روی 102 فرد مبتلا به CTCL که پس‌از درمان اولیه هنوز بیمار بودند، مقایسه کرد. تفاوتی اندک تا عدم تفاوت در بقای کلی یا عوارض جانبی گزارش شد، اما بقای بدون پیشرفت بیماری پس‌از alloSCT ممکن است طولانی‌تر شده باشد. 56% از افراد با درمان alloSCT به aGVHD و 31% به cGVHD مبتلا شدند. بااین‌حال، ما به شواهد حاصل از این مطالعه اطمینان نداریم. مطالعه مذکور گزارش نکرد که افراد در اثر درمان فوت کردند یا خیر یا میزان پاسخ به درمان چقدر بود.

• یک مطالعه دیگر alloSCT را برای 17 فرد مبتلا به MTCL غیرپوستی که پس‌از درمان قبلی هم‌چنان بیمار بودند، تجویز کرد، اما آن‌ها را با گروه دیگری مقایسه نکرد. میزان پاسخ به درمان پس‌از یک ماه، 76% گزارش شد. 35% دچار aGVHD و 41% مبتلا به cGVHD شدند. این مطالعه، وقوع عوارض جانبی را گزارش نکرد. دو سال بعد، حدود 80% از افراد هنوز زنده بودند و 64% از آن‌ها بدون پیشرفت بیماری زنده ماندند. حدود 6% بیماران بر اثر این درمان جان خود را از دست دادند.

محدودیت‌های شواهد چه هستند؟

ما به شواهد اطمینان نداریم زیرا مطالعات کوچک بودند و همیشه نتایج را برای همه افراد تحت درمان گزارش نکردند.

شواهد تا چه زمانی به‌روز است؟

شواهد تا اکتبر 2025 به‌روز است.