پیامهای کلیدی
انجام درمانهای اندودونتیک (کانال ریشه دندان) در یک جلسه و چندجلسه ویزیت به یک اندازه موثر هستند، صرفنظر از اینکه بخش نرم مرکز دندان که حاوی اعصاب و عروق خونی (پالپ دندان) است، زنده هستند یا مرده.
هر دو رویکرد درمانی اغلب با برخی از دورههای کوتاهمدت درد پساز درمان همراه هستند.
درمان ریشه دندان چیست؟
درمان ریشه دندان یک پروسیجر رایج در دندانپزشکی بوده و زمانی مورد نیاز است که پالپ دندان بهطور غیرقابل برگشتی آسیب دیده باشد. درمان ریشه دندان زمانی موفقیتآمیز تلقی میشود که هیچ نشانهای (مانند درد) وجود نداشته باشد، عکسبرداری با اشعه ایکس هیچ علامتی را از آسیب به استخوان و دیگر بافتهای نگهدارنده دندان نشان ندهد، و علائم عفونت لثه (مانند تورم یا مسیر سینوسی (یک کانال غیرطبیعی)) وجود نداشته باشند.
درمان کانال ریشه دندان چگونه انجام میشود؟
درمان کانال ریشه دندان را میتوان طی یک جلسه یا چندجلسه انجام داد. دندان پساز دور نگه داشته شدن از بزاق، با قرار دادن یک ورقه لاستیکی (rubber sheet) («dam») در اطراف آن، از طریق تاج (crown) (قسمت قابل مشاهده دندان) با استفاده از مته باز میشود، پالپ در دسترس قرار گرفته و خارج میشود. سپس، کانال پیش از بسته شدن با فرایند پر کردن، ضدعفونی میشود.
در گذشته این روشها طی دو یا چندجلسه ویزیت انجام میشدند و مقدار کمی دارو در کانالها قرار میگرفت تا باکتریهای باقیمانده را از بین ببرد، اما اکنون درمانهای تکجلسهای بدون استفاده از هرگونه داروی متقابل ترجیح داده میشوند.
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
هدف ما آن بود که بدانیم درمان کانال ریشه دندان در یک جلسه ویزیت بهتر، برابر یا بدتر از درمان کانال ریشه دندان در دو- یا چندجلسه ویزیت، از نظر موفقیت درمان و احتمال عوارض پساز درمان، است.
ما چه کاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که موفقیت و عوارض درمان کانال ریشه دندان را در یک جلسه ویزیت در مقابل چندجلسه ویزیت در دندانهای دائمی (بزرگسالان) بررسی کردند. نتایج این مطالعات را مقایسه و خلاصه کرده و اطمینان خود را نسبت به این شواهد، براساس عواملی مانند روشهای انجام و تعداد شرکتکنندگان در مطالعه رتبهبندی کردیم.
چه مطالعاتی را یافتیم؟
تعداد 47 مطالعه را با 5805 شرکتکننده پیدا کردیم. در این مطالعات، درمان کانال ریشه دندان در یک جلسه با درمان ریشه دندان در دو- یا چندجلسه روی دندان زنده دائمی، دندانهای دائمی غیرزنده، یا هر دو، مقایسه شدند. بزرگترین مطالعه شامل 390 دندان و کوچکترین شامل 26 دندان بودند. مطالعات در کشورهای مختلف سراسر جهان انجام شدند، بیشترین تعداد در هند بودند (12).
این مطالعات نشاندهنده چه بودند؟
اینکه دندانها در یک جلسه ویزیت درمان شوند یا چندین جلسه، ممکن است تاثیری بر احتمال کشیدن دندان نداشته باشد، اما در مورد نتایج مطمئن نیستیم (شواهد از دو مطالعه به دست آمدند). به نظر نمیرسد درمانهای تکجلسه و چندجلسه، زمانی که با استفاده از اشعه ایکس یک سال پساز درمان قضاوت میشوند، نتیجه متفاوتی داشته باشند (شواهد حاصل از 13 مطالعه).
شرکتکنندگانی که طی چندین جلسه ویزیت تحت درمان قرار گرفتند، نسبت به شرکتکنندگانی که در یک جلسه درمان شدند، احتمالا در هفته اول پساز شروع درمان کمتر دچار درد شدند (شواهد از پنج مطالعه).
به نظر میرسد هیچ تفاوتی میان درمان تکجلسه و چندجلسه برای دیگر پیامدها (وجود درد پساز پر کردن دندان و شدت آن، استفاده از داروی مسکّن، تورم، وجود مجرای سینوسی) وجود ندارد، اما در مورد این نتایج مطمئن نیستیم.
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
نسبت به نتیجهگیری در مورد موفقیت درمان براساس تصاویر اشعه ایکس پساز یک سال، اطمینان متوسطی داریم، زیرا تفاوتی میان نتایج یک جلسه یا چندجلسه درمان به دست نیامد. به همین ترتیب، در مورد این یافته که وجود درد در طول هفته اول پساز درمان با درمان تکجلسه محتملتر است، نسبتا مطمئن هستیم. بااینحال، ممکن است نواقصی در نحوه اجرای مطالعات وجود داشته باشد که میتوانستند بر نتایج تاثیر بگذارند.
در مورد نتایج دیگر پیامدها مطمئن نیستیم زیرا شواهد براساس موارد اندکی بود و نتایج بهطور گستردهای بین مطالعات متفاوت بودند، که برخی از آنها در نحوه اجرا، نواقصی داشتند.
شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
این مرور نسخههای قبلی را که در سال 2007 و 2016 منتشر شدند، بهروز میکند. شواهد را تا اپریل 2022 جستوجو کردیم.
مطالعه چکیده کامل
درمان کانال ریشه دندان (root canal treatment; RoCT)، یا درمان اندودنتیک (endodontic)، یک پروسیجر شایع در دندانپزشکی است. التهاب برگشتناپذیر پالپ دندان (irreversible pulpitis) و نکروز پالپ دندان ناشی از فرایندهای پوسیدگی، ترک خوردن یا شکسته شدن دندان (cracks or chips) یا ترومای دندان، از اندیکاسیونهای اصلی انجام RoCT هستند. مشخصه موفقیتآمیز بودن RoCT، از بین رفتن نشانهها (یعنی درد) و علائم بالینی (یعنی تورم و ترکت سینوس (sinus tract)) در دندانها بدون وجود شواهد رادیوگرافیکی مبنی بر درگیری پریودنتال (یعنی لیگامان نرمال پریودنتال) است. میزان موفقیت RoCT بستگی دارد به متغیرهای مرتبط با شرایط پیش از جراحی دندان، همچنین پروسیجرهای اندودنتیک. RoCT را میتوان با رویکرد تکجلسه انجام داد، که شامل انسداد سیستم کانال ریشه (پر کردن و بستن (filling and sealing)) مستقیما پساز استفاده از ابزار (instrumentation) و شستوشو با آب (irrigation) است، یا با رویکرد چندجلسه، که در آن درمان در دو یا چندجلسه کامل شده و بستن آن در آخرین جلسه انجام میشود. این مرور نسخههای قبلی را که در سال 2007 و 2016 منتشر شدند، بهروز میکند.
اهداف
ارزیابی مزایا و خطرات تکمیل درمان کانال ریشه دندان (RoCT) در یک جلسه در مقایسه با RoCT طی دو یا چندجلسه، با یا بدون دارودرمانی، در افراد بالای 10 سال.
روشهای جستوجو
از روشهای جامع و استاندارد جستوجوی کاکرین استفاده کردیم. تاریخ آخرین جستوجو، 25 اپریل 2022 بود.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترلشده و شبه-کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترلشده را در افرادی وارد کردیم که به RoCT نیاز داشتند، و تکمیل RoCT را در یک جلسه در مقایسه با RoCT طی دو یا چندجلسه مقایسه کردند.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
از روشهای استاندارد کاکرین استفاده کردیم. پیامدهای اولیه عبارت بودند از 1. کشیدن دندان و 2. شکست درمان در بررسی رادیولوژیکی پساز حداقل یک سال (یعنی پریآپیکال رادیولوسنسی (periapical radiolucency)). پیامدهای ثانویه، 3. وجود درد پساز جراحی و پساز انسداد؛ 4. تورم یا عود بیماری؛ 5. استفاده از مسکّن و 6. وجود مسیر سینوسی یا فیستول پساز حداقل یک ماه، بودند. از رویکرد درجهبندی توصیه، ارزیابی، توسعه و ارزشیابی (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation; GRADE) برای ارزیابی قطعیت شواهد مربوط به هر پیامد استفاده کردیم.
پنج مطالعه را که در نسخه قبلی مرور گنجانده شده بودند، حذف کردیم زیرا از استانداردهای فعلی مراقبت و درمان (یعنی ایزولاسیون با رابر دم (rubber dam isolation) و شستوشو با هیپوکلریت سدیم)استفاده نکردند.
نتایج اصلی
تعداد 47 مطالعه را با 5805 شرکتکننده وارد کردیم و 5693 دندان آنالیز شدند. تعداد 10 مطالعه را در معرض خطر پائین سوگیری (bias)، 17 مطالعه را در معرض خطر بالای سوگیری، و 20 مطالعه را در معرض خطر سوگیری نامشخص ارزیابی کردیم.
فقط دو مطالعه دادههای مربوط به کشیدن دندان را گزارش کردند. هیچ شواهدی را مبنی بر تفاوت میان درمان در یک جلسه یا درمان در چندین جلسه نیافتیم، اما در مورد یافتهها اطمینان بسیار کمی داشتیم (خطر نسبی (RR): 0.46؛ 95% فاصله اطمینان (CI): 0.09 تا 2.50؛ I 2 = 0%؛ 2 مطالعه، 402 دندان). هیچ شواهدی را دال بر تفاوت میان درمان در یک جلسه و چندجلسه از نظر شکست درمان در بررسی رادیولوژیکی نیافتیم (RR: 0.93؛ 95% CI؛ 0.81 تا 1.07؛ I 2 = 0%؛ 13 مطالعه، 1505 دندان، شواهد با قطعیت متوسط).
شواهدی را از نسبت بیشتری از شرکتکنندگان به دست آوردیم که درد را طی یک هفته در گروههای تکجلسه در مقایسه با گروههای چندجلسه گزارش کردند (RR: 1.55؛ 95% CI؛ 1.14 تا 2.09؛ I 2 = 18%؛ 5 مطالعه، 638 دندان، شواهد با قطعیت متوسط).
هیچ شواهدی را دال بر تفاوت در نسبتی از شرکتکنندگان نیافتیم که درد را تا 72 ساعت پساز انسداد (postobturation) (RR: 0.97؛ 95% CI؛ 0.81 تا 1.16؛ I 2 = 70%؛ 12 مطالعه، 1329 دندان، شواهد با قطعیت پائین)، شدت درد تا 72 ساعت پساز انسداد (تفاوت میانگین (MD): 0.26؛ 95% CI؛ 4.76- تا 5.29؛ I 2 = 98%؛ 12 مطالعه، 1258 دندان، شواهد با قطعیت پائین) یا درد در یک هفته پساز انسداد (RR: 1.05؛ 95% CI؛ 0.67 به 1.67؛ I 2 = 61%؛ 9 مطالعه، 1139 دندان؛ شواهد با قطعیت بسیار پائین) گزارش کردند. هیچ شواهدی را دال بر تفاوت در بروز تورم یا عود (RR: 0.56؛ 95% CI؛ 0.16 تا 1.92؛ I 2 = 0%؛ 6 مطالعه؛ 605 دندان؛ شواهد با قطعیت بسیار پائین)، استفاده از مسکّن (RR: 1.25؛ 95% CI؛ 0.75 تا 2.09؛ I 2 = 36%؛ 6 مطالعه، 540 دندان؛ شواهد با قطعیت بسیار پائین) یا وجود مجرای سینوسی یا فیستول (RR: 1.00؛ 95% CI؛ 0.24 تا 4.28؛ I 2 = 0%؛ 5 مطالعه، 650 دندان؛ شواهد با قطعیت بسیار پائین) پیدا نکردیم.
آنالیز زیرگروه هیچ تفاوتی را بین RoCT تکجلسه و چندجلسه برای پیامدهای در نظر گرفتهشده نیافت، بهجز نسبتی از شرکتکنندگان که درد پساز درمان را طی یک هفته گزارش کردند، که در گروههای تکجلسه برای دندانهای زنده (RR: 2.16؛ 95% CI؛ 1.39 تا 3.36؛ I 2 = 0%؛ 2 مطالعه، 316 دندان)، و زمانی که ابزار مورد استفاده از نوع مکانیکی بود (RR: 1.80؛ 95% CI؛ 1.10 تا 2.92؛ I 2 = 56%؛ 2 مطالعه، 278 دندان)، بیشتر بود.
نتیجهگیریهای نویسندگان
همانند دو نسخه قبلی این مرور، در حال حاضر هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد یک رژیم درمانی (RoCT در یک جلسه یا چندجلسه) موثرتر از دیگری است. هیچیک از این رژیمهای درمانی نمیتوانند از بروز درد و دیگر عوارض در دوره 12 ماهه پساز جراحی پیشگیری کنند. شواهدی با قطعیت متوسط نشان داد نسبت بیشتری از شرکتکنندگان در گروههای تکجلسه در مقایسه با گروههای چندجلسه، درد را طی یک هفته گزارش کردند. برخلاف نتایج آخرین نسخه این مرور، تفاوتی در استفاده از مسکّن وجود نداشت.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
