جتلگ (jet lag) یا پرواززدگی معمولا مسافرانی را تحت تاثیر قرار میدهد که در سفر هوایی از چندین منطقه زمانی عبور میکنند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که ریتمهای داخلی بدن با چرخه روز و شب در مقصد هماهنگ نباشند. ملاتونین (melatonin) هورمونی است که از غده پینهآل (pineal) ترشح میشود و نقش مهمی در تنظیم ریتمهای بدن دارد، این هورمون بهعنوان دارویی برای تنظیم مجدد ریتمهای بدن با محیط بیرونی استفاده شده است. ملاتونین به میزان قابل توجهی در پیشگیری یا کاهش جتلگ موثر است و به نظر میرسد مصرف کوتاهمدت و گاهگاهی آن بیخطر باشد. مصرف ملاتونین باید به مسافران بزرگسالی توصیه شود که در پرواز خود از پنج منطقه زمانی یا بیشتر عبور میکنند، بهویژه در سفرهای رو به شرق و برای افرادی که در سفرهای قبلی دچار جتلگ شدهاند. مسافرانی که از 2 تا 4 منطقه زمانی عبور میکنند نیز میتوانند در صورت نیاز از آن استفاده کنند.
مطالعه چکیده کامل
پیشینه
جتلگ (jet lag) یا پرواززدگی معمولا مسافرانی را تحت تاثیر قرار میدهد که در سفر هوایی از چندین منطقه زمانی عبور میکنند. این وضعیت زمانی رخ میدهد که ریتمهای داخلی بدن با چرخه روز و شب در مقصد هماهنگ نباشند. ملاتونین (melatonin) هورمونی است که از غده پینهآل (pineal) ترشح میشود و نقش مهمی در تنظیم ریتمهای بدن دارد، این هورمون بهعنوان دارویی برای تنظیم مجدد ریتمهای بدن با محیط بیرونی استفاده شده است.
اهداف
ارزیابی اثربخشی ملاتونین خوراکی در رژیمهای مختلف دوز برای کاهش جتلگ (پرواززدگی) پساز سفر هوایی از میان چندین منطقه زمانی.
روشهای جستوجو
پایگاه ثبت کارآزماییهای کنترلشده کاکرین، MEDLINE؛ EMBASE؛ PsychLit و Science Citation Index را بهصورت الکترونیکی جستوجو کردیم، مجلات «Aviation, Space and Environmental Medicine» و «Sleep» نیز بهصورت دستی جستوجو شدند. فهرست استنادات مطالعات مرتبط را برای یافتن دیگر کارآزماییهای مرتبط جستوجو کردیم. از نویسندگان اصلی مطالعات مرتبط خواستیم تا اطلاعات مربوط به کارآزماییهای منتشرنشده را در اختیار ما قرار دهند. برای یافتن گزارشهای مربوط به عوارض جانبی مرتبط با مصرف ملاتونین در خارج از کارآزماییهای تصادفیسازیشده، منابع «Side Effects of Drugs (SED)» و SED Annuals؛ «Reactions Weekly»؛ MEDLINE و بانکهای اطلاعاتی ثبت واکنشهای جانبی دارویی مرکز پایش سازمان جهانی در اوپسالا (UMC) و سازمان غذا و داروی ایالات متحده بهطور سیستماتیک جستوجو شدند. یک جستوجوی بهروز شده نیز در تاریخ 2008/2/12 انجام شد، اما هیچ مطالعه جدیدی شناسایی نشد.
معیارهای انتخاب
کارآزماییهای تصادفیسازیشدهای که در آنها مسافران خطوط هوایی، کارکنان شرکتهای هواپیمایی یا پرسنل نظامی، ملاتونین خوراکی دریافت کردند و با گروههای دریافتکننده دارونما (placebo) یا داروهای دیگر مقایسه شدند. معیارهای پیامد باید شامل امتیازدهی ذهنی به جتلگ یا مولفههای مرتبط با آن، مانند بهزیستی (well-being) ذهنی، خستگی روزانه، زمان شروع و کیفیت خواب، عملکرد روانشناختی، مدت زمان لازم برای بازگشت به حالت عادی یا شاخصهای ریتم شبانهروزی بدن بودند.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
ده کارآزمایی با معیارهای ورود به این مرور مطابقت داشتند. در همه کارآزماییها، ملاتونین با دارونما مقایسه شد؛ در یکی از آنها، ملاتونین علاوهبر دارونما با داروی خوابآور زولپیدم (zolpidem) نیز مقایسه شد. کیفیت نُه مورد از کارآزماییها برای مشارکت در ارزیابی مناسب بود، یک کارآزمایی دارای نقص در طراحی بود و نتوانست در ارزیابی استفاده شود.
گزارشهای مربوط به عوارض جانبی خارج از کارآزماییها از طریق MEDLINE؛ «Reactions Weekly» و در بانک اطلاعاتی WHO UMC یافت شدند.
نتایج اصلی
هشت مورد از ده کارآزمایی نشان دادند که مصرف ملاتونین نزدیک به زمان خواب مورد نظر در مقصد (یعنی 10 شب تا نیمهشب)، جتلگ ناشی از پروازهایی را که از پنج منطقه زمانی یا بیشتر عبور میکنند، کاهش میدهد. دوزهای روزانه ملاتونین میان 0.5 و 5 میلیگرم نیز به یک اندازه موثر هستند، با این تفاوت که افراد پساز مصرف دوز 5 میلیگرم ملاتونین در مقایسه با دوز 0.5 میلیگرم سریعتر به خواب رفتند و خواب بهتری داشتند. به نظر نمیرسد دوزهای بالاتر از 5 میلیگرم موثرتر باشند. اثربخشی نسبتا کمتر ملاتونین آهستهرهش با دوز 2 میلیگرم نشان میدهد که دستیابی کوتاهمدت به غلظت بالاتر ملاتونین در خون احتمالا اثربخشی بیشتری دارد. تعداد تخمینی افراد مورد نیاز برای درمان (numbers needed to treat; NNT) براساس فقط دو کارآزمایی که دادههای لازم را ارائه دادند، 2 نفر بود. احتمالا هرچه تعداد مناطق زمانی عبورشده بیشتر باشد، مزیت ملاتونین نیز بیشتر خواهد بود، این مزیت در پروازهای رو به غرب کمتر است.
زمان مصرف ملاتونین مهم است: مصرف آن در زمان نامناسب، بهویژه در ساعات ابتدایی روز، ممکن است موجب خوابآلودگی شده و سازگاری با زمان محلی را به تاخیر اندازد. میزان بروز دیگر عوارض جانبی اندک بود. گزارشهای موردی نشان میدهند که ملاتونین ممکن است برای افراد مبتلا به صرع و بیمارانی که وارفارین (warfarin) مصرف میکنند، زیانآور باشد.
نتیجهگیریهای نویسندگان
ملاتونین به میزان قابل توجهی در پیشگیری یا کاهش جتلگ موثر است و به نظر میرسد مصرف کوتاهمدت و گاهگاهی آن بیخطر باشد. مصرف ملاتونین باید به مسافران بزرگسالی توصیه شود که در پرواز خود از پنج منطقه زمانی یا بیشتر عبور میکنند، بهویژه در سفرهای رو به شرق و برای افرادی که در سفرهای قبلی دچار جتلگ شدهاند. مسافرانی که از 2 تا 4 منطقه زمانی عبور میکنند نیز میتوانند در صورت نیاز از آن استفاده کنند.
فارماکولوژی و سمشناسی ملاتونین نیاز به مطالعه سیستماتیک دارد و لازم است کنترل روتین کیفیت دارویی فراوردههای ملاتونین برقرار شود.
تاثیرات ملاتونین در افراد مبتلا به صرع و احتمال تداخل آن با وارفارین (اثر متقابل (interaction)) نیز نیازمند بررسی بیشتر است.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
