Najważniejsze informacje

- Pracownicy ochrony zdrowia mają obowiązek zgłaszania nieoczekiwanych i szkodliwych reakcji na leki. Tego rodzaju reakcje określa się terminem „niepożądane zdarzenia” i obejmuje on zarówno niepożądane reakcje na lek (ang. adverse drug reactions - ADR), jak i błędy w stosowaniu leków (ang. medication errors - ME).

- Sesja edukacyjna (popularyzacja, warsztaty osobiste lub telefoniczne), wraz z dostarczeniem karty przypominającej i formularza zgłoszenia ADR, może znacznie zwiększyć liczbę zgłoszeń ADR.

- Korzystanie ze standardowego formularza wypisu z dodatkowymi pozycjami ADR, który ma ułatwiać zgłaszanie ADR, może nieznacznie zwiększyć liczbę składanych raportów ADR.

- Przyszłe badania muszą ocenić korzyści (wzrost liczby składanych raportów o niepożądanych zdarzeniach związanych z lekami) i szkody (wzrost liczby fałszywych raportów o niepożądanych zdarzeniach związanych z lekami) wynikające z wszelkich interwencji mających na celu poprawę raportowania przez pracowników ochrony zdrowia niepożądanych zdarzeń leków.

- Należy opracować interwencje odpowiednie do zastosowania w krajach o niskich i średnich dochodach i poddać je rygorystycznej ocenie.

Jaki był cel przeglądu?

Celem przeglądu Cochrane było sprawdzenie, czy interwencje skierowane do pracowników ochrony zdrowia są skuteczne w zakresie poprawy zgłaszania przez nich niepożądanych zdarzeń związanych ze stosowaniem leków. Do niepożądanych skutków działania leków zalicza się wszelkie niepożądane reakcje na leki (ADR) oraz błędy w ich stosowaniu (ME).

Co zrobiliśmy?

Przyjrzeliśmy się danym z różnych badań, aby dowiedzieć się, czy interwencje skierowane do pracowników ochrony zdrowia mogą zwiększyć liczbę zgłaszanych przez nich niepożądanych zdarzeń związanych z przyjmowaniem leków. Porównaliśmy całkowitą liczbę raportów o niepożądanych zdarzeniach związanych z lekami (obejmujących zarówno zgłoszenia ADR, jak i ME) złożonych przez pracowników ochrony zdrowia. Interesowała nas również liczba fałszywych raportów o niepożądanych zdarzeniach związanych z przyjmowaniem leków. Oprócz całkowitej liczby raportów odrębnie przeanalizowaliśmy liczbę zgłoszeń dotyczących niepożądanych zdarzeń związanych ze stosowaniem leków, które zostały sklasyfikowane jako ciężkie, o wysokiej przyczynowości (tj. takie, które najprawdopodobniej zostały spowodowane przez lek), nieoczekiwane (tj. wcześniej nieznane) lub związane z niedawno stosowanymi lekami (tj. stosowane wyłącznie w ciągu ostatnich pięciu lat).

Czego się dowiedzieliśmy?

W niniejszym przeglądzie uwzględniono 15 badań (62 389 uczestników), w których porównywano wpływ różnych interwencji skierowanych do pracowników ochrony zdrowia w celu zwiększenia liczby raportowanych przez nich niepożądanych zdarzeń związanych ze stosowaniem leków. Wszystkie badania przeprowadzono w krajach o wysokich dochodach. W żadnym z badań nie sprawdzano, czy interwencje te prowadziły do większej liczby fałszywych zgłoszeń niepożądanych zdarzeń związanych działaniem leku.

W porównaniu ze standardową praktyką (spontaniczne zgłaszanie i pewne szkolenia prowadzone przez regionalne jednostki monitorujące bezpieczeństwo leków), sesja edukacyjna na temat przyczyn i sposobów zgłaszania niepożądanych zdarzeń, a także przypomnienie treści sesji i udostępnienie formularza zgłaszania niepożądanych zdarzeń, może zwiększyć liczbę zgłoszeń dokonywanych przez pracowników ochrony zdrowia.

W porównaniu ze standardową praktyką (zgłaszanie spontaniczne), korzystanie ze standardowego formularza wypisu z dodatkowymi pozycjami ADR dotyczącymi wystąpienia ADR i jego rozwoju może również nieznacznie zwiększyć liczbę składanych zgłoszeń. Testowany wystandaryzowany formularz opierał się na systemie „Grup związanych z diagnozą”, służącym do rejestrowania diagnoz pacjentów oraz procedur medycznych i chirurgicznych wykonywanych u nich podczas pobytu w szpitalu.

Nie mamy pewności co do skuteczności innych interwencji, które były oceniane w badaniach, w tym:

- wysyłanie listów informacyjnych lub wiadomości mailowych do lekarzy rodzinnych i pielęgniarek;

- interwencje obejmujące wiele aspektów, w tym zachęty finansowe i niefinansowe, grzywny, edukację i karty przypominające;

- wdrażanie regulacji rządowych wraz z zachętami finansowymi;

- dołączanie formularzy raportów ADR do biuletynów kwartalnych i recept;

- udostępnienie hiperłącza do formularza sprawozdawczego w elektronicznej dokumentacji medycznej szpitali;

- udoskonalenie metody raportowania poprzez przebudowę internetowego elektronicznego systemu raportowania błędów;

- obecność farmaceutów klinicznych w szpitalach, którzy aktywnie identyfikują niepożądane zdarzenia związane z przyjmowaniem leków oraz zachęcają do ich wykrywania i zgłaszania.

Jak aktualny jest przegląd?

Dane naukowe przedstawione w niniejszym przeglądzie opierają się na wyszukiwaniach przeprowadzonych do października 2022 r.