Pytanie badawcze

W niniejszym przeglądzie analizowaliśmy pozytywne i negatywne skutki stosowania metylofenidatu u dorosłych, u których zdiagnozowano zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ang. attention deficit hyperactivity disorder, ADHD), oraz porównaliśmy je ze skutkami stosowania placebo lub innych leków. Zwróciliśmy szczególną uwagę na wpływ leczenia na codzienne funkcjonowanie, np. liczbę dni nieobecności w pracy a także na objawy ADHD i jakość życia oceniane zarówno przez pacjentów, jak i przez lekarzy lub badaczy.

Wprowadzenie

ADHD charakteryzuje się trudnościami z koncentracją, nadpobudliwością i impulsywnością, które mogą negatywnie wpływać na życie społeczne, funkcjonowanie zawodowe i utrzymywanie relacji osobistych. Rosnąca liczba dorosłych otrzymuje diagnozę ADHD i poddaje się leczeniu farmakologicznemu. Skuteczne leczenie ADHD powinno obejmować szereg różnych podejść, w tym psychoterapię, interwencje społeczne, inne metody leczenia niemedycznego oraz leki farmakologiczne. Metylofenidat i amfetamina są lekami pierwszego wyboru w leczeniu ADHD. Metylofenidat zwiększa aktywność ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Niniejszy przegląd koncentruje się na metylofenidacie w postaci tabletek o tak zwanym "przedłużonym uwalnianiu", które wystarczy przyjmować raz lub dwa razy dziennie. Choć lek ten był testowany w wielu badaniach klinicznych z udziałem dorosłych z ADHD, to ogólne wnioski dotyczące jego skutków – zarówno korzystnych, jak i niepożądanych – pozostają niepewne z powodu wątpliwości co do jakości samych badań i sposobu raportowania wyników. Metylofenidat stosowany jest również u dzieci i młodzieży z ADHD.

Charakterystyka badań

Wyniki wyszukiwania są aktualne do lutego 2021 roku. Udało nam się znaleźć 24 badania (łącznie 5066 uczestników z ADHD), a także jedno badanie będące w toku. W każdym z badań uczestnicy zostali przydzieleni do jednej z dwóch grup – jedna otrzymywała metylofenidat o przedłużonym uwalnianiu, a druga placebo, czyli tzw. „tabletkę cukrową”. Dwa badania obejmowały też trzecią grupę, u której zastosowano inny lek na ADHD. Mediana wieku uczestników (tj. wiek znajdujący się pośrodku listy wieku uczestników, uporządkowanej od najmłodszego do najstarszego) wynosiła 36 lat. Badania prowadzono głównie w Europie i Ameryce Północnej w warunkach ambulatoryjnych, co oznacza, że uczestnicy nie byli hospitalizowani podczas trwania badań klinicznych. Badania trwały średnio około ośmiu tygodni. Połowę z nich sponsorowały firmy sprzedające badane leki, co mogło wpłynąć na sposób zaprojektowania badań.

Najważniejsze wyniki

W porównaniu z placebo, metylofenidat w postaci tabletek o przedłużonym uwalnianiu łagodził objawy ADHD w ocenie uczestników, badaczy, a także członków rodziny lub małżonków. Stosowanie metylofenidatu nie przekładało się na mniejszą liczbę opuszczonych dni pracy, a zdaniem uczestników jego wpływ na jakość życia był niewielki. Badania nie wykazały zwiększonego ryzyka poważnych działań niepożądanych, jednak metylofenidat podwyższał ogólne ryzyko wystąpienia jakichkolwiek szkodliwych działań.  

Jakość danych naukowych

Oceniliśmy naszą pewność do zebranych danych jako "bardzo niską", co oznacza, że nadal nie ma pewności, czy pozytywne działanie metylofenidatu przewyższa efekty negatywne. Wszystkie badania były obarczone wysokim ryzykiem wystąpienia różnych rodzajów błędu systematycznego związanych ze sposobem, w jaki zostały zaprojektowane oraz przeprowadzone, co mogło mieć wpływ na wyniki. W związku z tym pozytywne i negatywne skutki metylofenidatu zgłaszane w badaniach klinicznych są niewiarygodne i mogą ulec istotnym zmianom, gdy przeprowadzone zostaną nowe badania. Dodatkowo, wiedza na temat długoterminowych efektów metylofenidatu jest ograniczona, mimo że lek ten często stosowany jest przez wiele lat. Większość badań klinicznych trwała około ośmiu tygodni, a tylko jedno z nich trwało 52 tygodnie.

Wykryliśmy kilka problemów związanych z badaniami; na przykład uczestnicy, którzy poza ADHD mieli również inne diagnozy psychiatryczne, często nie byli dopuszczani do udziału w badaniach, mimo, że w rzeczywistości wiele osób z ADHD cierpi równocześnie na stany lękowe, depresję czy inne zaburzenia. Ogranicza to przydatność badań klinicznych dla istotnej grupy dorosłych z ADHD. Ponadto, do badań często kwalifikowano tylko osoby, które wcześniej przyjmowały metylofenidat lub podobne leki i uzyskały pozytywne rezultaty. Oznacza to, że badania mogą zaniżać zarówno skalę problemów, jak i liczbę osób, które ich doświadczają podczas stosowania tych leków. Aby uzyskać bardziej wiarygodne dane na temat pozytywnych i negatywnych skutków działania metylofenidatu, konieczne wydaje się przeprowadzenie nowych badań klinicznych, wolnych od problemów wskazanych w tym przeglądzie.