پیامهای کلیدی
برای بزرگسالانی که در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) به دستگاههای تنفس مصنوعی (ونتیلاتور) متصل هستند، بالا بردن سر تخت تا زاویه حدود °30 تا °45 بهجای دراز کشیدن بهصورت صاف، احتمالا ابتلا به عفونتهای ریوی را کاهش میدهد و ممکن است طول مدت نیاز بیماران را به استفاده از ونتیلاتور کوتاهتر کند، بدون اینکه تغییری در میزان مرگومیر در طول بستری در ICU یا کل طول مدت بستری در بیمارستان ایجاد کند.
بالاتر بردن سر تخت (°40 تا °45 در مقابل °30؛ یا °30 تا °45 در مقابل کمتر از °30) احتمالا خطر بروز عفونت ریه را کاهش میدهد اما خطر زخم بستر را بیشتر میکند. افزودن چرخش از یک طرف به طرف دیگر به وضعیت سر بالا احتمالا مزایای بیشتری را، از جمله عفونتهای ریوی کمتر و طول مدت کوتاهتر اتصال به دستگاه تنفس مصنوعی، در ICU و بیمارستان، بههمراه دارد.
برای تعیین بهترین زاویه تخت و ارزیابی تاثیرات آن بر بقا (survival) و آسیبهای احتمالی، انجام کارآزماییهای بزرگتر و با طراحی خوب بیشتری نیاز است.
پنومونی ناشی از دستگاه تنفس مصنوعی چیست؟
پنومونی ناشی از دستگاه تنفس مصنوعی (ونتیلاتور)، عفونت ریهای است که در بیمارانی که بیشاز 48 ساعت از دستگاه تنفس مصنوعی استفاده کردهاند، ایجاد میشود. این بیماری با افزایش خطر مرگومیر، مدت طولانیتر بستری در ICU و بهطور کلی در بیمارستان و هزینههای بیشتر مراقبتهای سلامت مرتبط است.
«بالا بردن سر» یا وضعیت نیمهخوابیده چیست؟
بالا بردن سر (head-end elevation) به معنای بالا بردن قسمت بالایی بدن بهجای صاف درازکشیدن است. سر تخت معمولا بین °30 و °45 بالا آورده میشود، اگرچه میتوان از زاویههای °15 تا °60 نیز استفاده کرد. این وضعیت اغلب «نیمهخوابیده (semi‑recumbent)» یا «نیمهایستاده (semi‑upright)» نامیده میشود.
همچنین انواع مختلفی از حالتهای نیمهخوابیده با اجزای کمکی وجود دارند؛ برای مثال:
وضعیت نیمهخوابیده به پهلو یا چرخش به پهلو که در آن بیماران در وضعیت نیمهخوابیده قرار دارند و همچنین بهصورت دستی یا مداوم با استفاده از یک تخت چرخان موتوری از یک طرف به طرف دیگر چرخانده میشوند؛ و
وضعیت نیمهخوابیده چرخشی که در آن زاویه سر تخت به چندین درجه مختلف چرخانده میشود (برای مثال، °20، سپس °30 و سپس °45).
ما به دنبال چه یافتهای بودیم؟
برای بیماران بستری در ICU که به دستگاه تنفس مصنوعی متصل هستند، بالا بردن سر تخت (وضعیت نیمهخوابیده) بهتر از صاف کردن تخت و دیگر حالتهای تخت برای کاهش موارد زیر است یا خیر:
عفونتهای ریه؛
مرگومیر در طول مدت بستری در ICU یا کل طول مدت بستری در بیمارستان؛
طول مدت بستری در ICU یا بیمارستان؛
طول مدت استفاده از تنفس کمکی از طریق دستگاه تنفس مصنوعی؛ و
زخم بستر.
ما چهکاری را انجام دادیم؟
ما به دنبال مطالعاتی بودیم که وضعیت نیمهخوابیده را با هر وضعیت دیگری، یا درجات یا انواع مختلف وضعیت نیمهخوابیده، در بیماران بزرگسال بستری در ICU که به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز دارند، مقایسه کردند. ما نتایج را مقایسه و جمعبندی کردیم و براساس عواملی مانند طراحی و روشهای انجام مطالعه، میزان اطمینان خود را به یافتهها ارزیابی کردیم.
ما به چه نتایجی رسیدیم؟
ما 48 مطالعه را شامل 7955 بیمار ICU که از ونتیلاتور استفاده کردند، یافتیم. سی و هفت کارآزمایی در چین، دو کارآزمایی در ایران، و یک کارآزمایی در هریک از کشورهای اتریش، فرانسه، هند، اسپانیا، ترکیه، انگلستان و هلند انجام شدند. دو مطالعه در چندین کشور با سطح درآمد بالا انجام شدند. شرکتکنندگان اغلب حدود 55 سال سن داشتند، و حدود یکسوم آنها زن بودند. حجمنمونه مطالعات از 25 تا 855 شرکتکننده متغیر بود.
در مقایسه میان بالا بردن سر تخت با وضعیت خوابیده (17 مطالعه با 2640 شرکتکننده)، بالا بردن سر تخت خطر بروز عفونتهای ریوی را کاهش میدهد، و ممکن است طول مدت استفاده از تنفس کمکی را از طریق دستگاه تنفس مصنوعی بدون تغییر در میزان مرگومیر در طول مدت بستری در ICU یا کل طول مدت بستری در بیمارستان، نیز کاهش دهد. بااینحال، تاثیر آن بر طول مدت بستری در ICU و بیمارستان و بروز زخم بستر همچنان نامشخص است.
با مقایسه میان سطوح مختلف بالا بردن سر تخت (°30 تا °45 در مقابل کمتر از °30؛ 11 مطالعه با 1153 شرکتکننده، یا °40 تا °45 در مقابل °30؛ 14 مطالعه با 1374 شرکتکننده)، بالا بردن سر تخت احتمالا خطر عفونتهای ریوی را کاهش میدهد، اما خطر زخم بستر را بیشتر میکند. بااینحال، این موقعیتها ممکن است تفاوتی را در کاهش خطر مرگومیر در طول مدت بستری در ICU یا کل طول مدت بستری در بیمارستان ایجاد نکنند. تاثیرات آن بر طول مدت بستری در ICU یا بیمارستانها، یا طول مدتی که بیمار به تنفس کمکی با دستگاه تنفس مصنوعی نیاز دارد، هنوز نامشخص است.
افزودن وضعیت چرخش به پهلو در مقایسه با بالا بردن سر بهطور منظم (7 مطالعه با 708 شرکتکننده)، احتمالا خطر عفونتهای ریوی را بیشتر کاهش میدهد و طول مدت استفاده از تنفس کمکی از طریق ونتیلاتور و همچنین طول مدت بستری در ICU و بیمارستان را کوتاه میکند.
تاثیرات بالا بردن سر تخت تا زاویه بسیار بالا (°60 در مقابل °45) یا استفاده از وضعیتهای دیگری بدن، مشخص نیست (برای مثال، وضعیتهای چرخشی مختلف، وضعیتهایی که بیماران رو به پائین و روی شکم دراز میکشند، یا وضعیتهایی که پاهای بیمار بالاتر از سرشان قرار میگیرد).
محدودیتهای شواهد چه هستند؟
میزان اعتماد ما به نتایج محدود است. بسیاری از مطالعات گزارش نکردند که بیماران در موقعیتهای تعیینشده خود باقی ماندند یا خیر، و برخی، عفونتهای ریوی را به وضوح تعریف نکردند، که این امر یافتهها را کمتر قابل اعتماد و کاربرد آنها را در عمل دشوارتر میکند.
این شواهد تا چه زمانی بهروز است؟
این نسخه، بهروزرسانیشده مطالعه قبلی این مرور است که در سال 2016 منتشر شد. شواهد تا 3 اکتبر 2025 بهروز است.
مطالعه چکیده کامل
پیشینه
پنومونی وابسته به ونتیلاتور (ventilator-associated pneumonia; vAP) با افزایش مورتالیتی، بستری طولانیمدت در بیمارستان و افزایش هزینههای مراقبت سلامت در بیماران به شدت بدحال همراه است. دستورالعملها، استفاده از وضعیت نیمه-خوابیده (semi-recumbent) (30 تا 45 درجه) را برای پیشگیری از VAP میان بیماران نیازمند به ونتیلاسیون مکانیکی توصیه کردهاند. با این حال، با توجه به محدودیتهای روششناسی در مرورهای سیستماتیک موجود، عدم قطعیت پیرامون مزایا و آسیبهای وضعیت نیمه-خوابیده برای پیشگیری از VAP، باقی میماند.
اهداف
ارزیابی اثربخشی و بیخطری (safety) وضعیت نیمهخوابیده در مقابل وضعیت طاقباز یا خوابیده به پشت (supine) یا وضعیتهای دیگر، و درجات یا انواع مختلف وضعیت نیمهخوابیده در بیماران بستری در بخش مراقبتهای ویژه (ICU) که تحت تهویه مکانیکی هستند.
روشهای جستوجو
تا 3 اکتبر 2025 در CENTRAL؛ MEDLINE؛ Embase؛ CINAHL؛ PsycINFO؛ AMED، سه بانک اطلاعاتی چینی و دو مرکز ثبت کارآزمایی جستوجو کرده و فهرست منابع را غربالگری کردیم.
معیارهای انتخاب
ما کارآزماییهای تصادفیسازی و کنترل شدهای (randomised controlled trials; RCTs) را وارد کردیم که وضعیت نیمه-خوابیده را در برابر وضعیت خوابیده به پشت (0 تا 10 درجه) مقایسه کردند، یا RCTهایی که به مقایسه درجات جایگزین وضعیتها در بیماران تحت ونتیلاسیون مکانیکی پرداختند. پیامدهای ما شامل موارد زیر بودند: VAP مشکوک از نظر بالینی، VAP تائید شده از نظر میکروبیولوژی، مورتالیتی در واحد مراقبتهای ویژه (intensive care unit; ICU)، مورتالیتی در بیمارستان، طول مدت بستری در بخش ICU، طول مدت بستری در بیمارستان، مدت زمان ونتیلاسیون، استفاده از آنتیبیوتیک و هرگونه حوادث جانبی.
گردآوری و تجزیهوتحلیل دادهها
دو نویسنده مرور بهطور مستقل از هم و در دو نسخه، عناوین، چکیده مقالات و متنهای کامل را غربالگری کرده، خطر سوگیری (bias) و دادههای استخراج شده را با استفاده از فرمهای استاندارد شده ارزیابی کردند. تفاوت میانگین (MD) و 95% فاصله اطمینان (95% CI) را برای دادههای پیوسته و خطر نسبی (RR) و 95% CI را برای دادههای دو حالتی محاسبه کردیم. با استفاده از مدل اثرات تصادفی متاآنالیز را انجام دادیم. برای درجهبندی کیفیت شواهد، از رویکرد درجهبندی توصیه، ارزیابی، توسعه و ارزشیابی (GRADE) استفاده کردیم.
نتایج اصلی
ده کارآزمایی را شامل 878 شرکتکننده وارد کردیم، که از این میان، 28 شرکتکننده در دو کارآزمایی به علت از دست رفتن طی پیگیری، دادههای کاملی را ارائه نکردند. تمام کارآزماییها را در معرض خطر بالای سوگیری در نظر گرفتیم.
وضعیت نیمه-خوابیده (30 تا 60 درجه) در برابر وضعیت خوابیده به پشت (0 تا 10 درجه)
وضعیت نیمه-خوابیده (30 تا 60 درجه) به مقدار قابل توجهی خطر VAP مشکوک از نظر بالینی را در مقایسه با وضعیت خوابیده به پشت صفر تا 10 درجه کاهش داد (هشت کارآزمایی، 759 شرکتکننده، 14.3% در برابر 40.2%؛ RR: 0.36؛ 95% CI؛ 0.25 تا 0.50؛ تفاوت خطر (RD): 25.7%؛ 95% CI؛ 20.1% تا 30.1%؛ GRADE: شواهد با کیفیت متوسط).
هیچ تفاوت معنیداری بین این دو وضعیت از لحاظ پیامدهای زیر وجود نداشت: VAP تائید شده از لحاظ میکروبیولوژیکی (سه کارآزمایی، 419 شرکتکننده، 12.6% در برابر 31.6%؛ RR: 0.44؛ 95% CI؛ 0.11 تا 1.77؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، مورتالیتی در بخش ICU (دو کارآزمایی، 307 شرکتکننده، 29.8% در برابر 34.3%؛ RR: 0.87؛ 95% CI؛ 0.59 تا 1.27؛ GRADE: شواهد با کیفیت پائین)، مورتالیتی در بیمارستان (سه کارآزمایی، 346 شرکتکننده، 23.8% در برابر 27.6%؛ RR: 0.84؛ 95% CI؛ 0.59 تا 1.20؛ GRADE: شواهد با کیفیت پائین)، مدت بستری در ICU (سه کارآزمایی، 346 شرکتکننده، MD؛ 1.64- روز؛ 95% CI؛ 4.41- تا 1.14 روز؛ GRADE: شواهد با کیفیت متوسط)، مدت زمان بستری در بیمارستان (دو کارآزمایی، 260 شرکتکننده، MD؛ 9.47- روز؛ 95% CI؛ 34.21- تا 15.27 روز؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، مدت زمان استفاده از ونتیلاسیون (چهار کارآزمایی، 458 شرکتکننده، MD؛ 3.35- روز؛ 95% CI؛ 7.80- تا 1.09 روز)، استفاده از آنتیبیوتیک (سه کارآزمایی، 284 شرکتکننده، 84.8% در برابر 84.2%؛ RR: 1.00؛ 95% CI؛ 0.97 تا 1.03) و زخمهای فشاری (یک کارآزمایی، 221 شرکتکننده، 28% در برابر 30%؛ RR: 0.91؛ 95% CI؛ 0.60 تا 1.38؛ GRADE: شواهد با کیفیت پائین). هیچ موردی از حوادث جانبی دیگر گزارش نشد.
وضعیت نیمه-خوابیده (45 درجه) در برابر 25 تا 30 درجه
ما هیچ تفاوتی را در پیامدهای از پیش تعیینشده زیر پیدا نکردیم که دارای اهمیت آماری باشد: VAP مشکوک از نظر بالینی (دو کارآزمایی، 91 شرکتکننده، RR: 0.74؛ 95% CI؛ 0.35 تا 1.56؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، VAP تائید شده از نظر میکروبیولوژیکی (یک کارآزمایی، 30 شرکتکننده، RR: 0.61؛ 95% CI؛ 0.20 تا 1.84: GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، مورتالیتی در بخش ICU (یک کارآزمایی، 30 شرکتکننده، RR: 0.57؛ 95% CI؛ 0.15 تا 2.13؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، مورتالیتی در بیمارستان (دو کارآزمایی، 91 شرکتکننده، RR: 1.00؛ 95% CI؛ 0.38 تا 2.65؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین)، مدت بستری در ICU (یک کارآزمایی، 30 شرکتکننده، MD؛ 1.6 روز؛ 95% CI؛ 0.88- تا 4.08 روز؛ GRADE: شواهد با کیفیت بسیار پائین) و استفاده از آنتیبیوتیک (دو کارآزمایی، 91 شرکتکننده، RR: 1.11؛ 95% CI؛ 0.84 تا 1.47). هیچ موردی از حوادث جانبی گزارش نشد.
نتیجهگیریهای نویسندگان
وضعیت نیمهخوابیده در مقایسه با وضعیت طاقباز، VAP را کاهش میدهد و ممکن است طول مدت استفاده از ونتیلاسیون را کوتاهتر کند. زوایای بالاتر سر تخت (≥ °30 یا °40 تا °45) احتمالا VAP را کاهش میدهند، اما زخمهای فشاری را افزایش میدهند، و دیگر مقایسهها همچنان نامشخص هستند.
وضعیت نیمهخوابیده به پهلو یا چرخش به پهلو در مقایسه با وضعیت نیمهخوابیده با زاویه ثابت، احتمالا VAP را کاهش داده و طول مدت استفاده از ونتیلاسیون و طول مدت بستری در ICU و بیمارستان را کوتاه میکند.
شواهد مربوط به عوارض جانبی و مقایسه با موقعیتهای جایگزین همچنان بینتیجه است.
محدودیتها: سطح قطعیت شواهد بهدلیل خطر سوگیری، عدمدقت ناشی از حجمنمونههای کوچک و تناقض در مطالعات، محدود بود. گزارشدهی ناکافی از زاویه واقعی سر تخت برای وضعیت نیمهخوابیده و تنوع در تعاریف VAP ممکن است بر یافتههای ما تاثیر بگذارند.
حمایت مالی
این مطالعه حمایت مالی دریافت نکرد.
ثبت
پروتکل (2012) DOI: 10.1002/14651858.CD009946
مرور اولیه (2016) DOI: 10.1002/14651858.CD009946.pub2
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی میکند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمههای نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.




