اختلال بینایی پیشرونده اغلب هم‌زمان با افزایش سن افراد رخ می‌دهد. برای کمک به حفظ استقلال افراد کم‌بینا در رفت‌وآمد، از آموزش استفاده می‌شود تا با کسب مهارت‌های جدید جهت‌یابی و تحرک (orientation and mobility)، کاهش اطلاعات بینایی جبران شود. جهت‌یابی، به معنای توانایی فرد در تشخیص موقعیت خود نسبت به محیط پیرامون است، درحالی‌که تحرک، یعنی توانایی حرکت بی‌خطر و کارآمد. آموزش جهت‌یابی و تحرک (orientation and mobility; O&M) به افراد می‌آموزد که از بینایی و دیگر حواس خود برای تحرک استفاده کنند. عصاها و وسایل کمک‌بینایی نیز ممکن است استفاده شوند.
دو مطالعه کوچک را با مجموع 63 نفر شناسایی کردیم که آموزش O&M ارائه‌شده توسط یک داوطلب آموزش‌دیده را با تمرینات ورزشی مقایسه کردند. این مطالعات تفاوتی را میان دو مداخله نشان ندادند، اما به‌دلیل حجم‌نمونه کوچک و کیفیت روش‌شناسی (methodology) ضعیف، توان آماری کمی برای اثبات آن داشتند. در این مطالعات، عوارض جانبی ناشی از آموزش O&M گزارش نشدند.
شواهد حاصل از کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل‌شده درباره اینکه کدام نوع آموزش O&M برای افراد کم‌بینا با ویژگی‌ها و نیازهای خاص مناسب‌تر است، بسیار اندک است.
مطالعه چکیده کامل
پیشینه
آموزش جهت‌یابی و تحرک (orientation and mobility; O&M) به افراد کم‌بینا ارائه می‌شود تا به حفظ استقلال آنها در تردد و رفت‌وآمد کمک کند. این آموزش، مهارت‌های جهت‌یابی و تحرک جدیدی را به آنها یاد می‌دهند تا کاهش اطلاعات بصری را جبران کنند.
اهداف
هدف این مرور، ارزیابی تاثیرات آموزش O&M، با یا بدون دستگاه‌های کمکی مرتبط، برای بزرگسالان کم‌بینا بود.
روش‌های جست‌وجو
در پایگاه مرکزی ثبت کارآزمایی‌های کنترل‌شده کاکرین (CENTRAL) (که شامل پایگاه ثبت کارآزمایی‌های گروه چشم و بینایی در کاکرین است) (کتابخانه کاکرین، سال 2010، شماره 3)؛ MEDLINE (ژانویه 1950 تا مارچ 2010)؛ EMBASE (ژانویه 1980 تا مارچ 2010)؛ منابع علمی سلامت آمریکای لاتین و کارائیب (LILACS) (ژانویه 1982 تا مارچ 2010)؛ سیستم اطلاعات منابع علمی خاکستری (grey literature) در اروپا (OpenSIGLE) (مارچ 2010)؛ متارجیستر کارآزمایی‌های کنترل‌شده (mRCT) (www.controlled-trials.com ) (مارچ 2010)؛ ClinicalTrials.gov (http://clinicaltrials.gov) (مارچ 2010)؛ ZETOC (مارچ 2010) و فهرست منابع مقالات بازیابی‌شده به جست‌وجو پرداختیم. در جست‌وجو برای یافتن کارآزمایی‌ها، هیچ محدودیتی از نظر زبان نگارش یا تاریخ انتشار اعمال نشد. بانک‌های اطلاعاتی الکترونیکی آخرین‌بار در 31 مارچ 2010 جست‌وجو شدند.
معیارهای انتخاب
قصد داشتیم کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده یا شبه-تصادفی‌سازی‌شده‌ای را وارد این مرور کنیم که آموزش O&M را با آموزش ندادن در بزرگسالان کم‌بینا مقایسه کردند.
گردآوری و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها
دو نویسنده به‌طور مستقل از هم نتایج جست‌وجو را از نظر واجد شرایط بودن ارزیابی کردند، کیفیت مطالعه را بررسی کرده، و داده‌ها را استخراج کردند.
نتایج اصلی
دو مطالعه کوچک، با معیارهای ورود مطابقت داشتند. این دو مطالعه، مراحل متوالی توسعه یک برنامه آموزشی و ابزار ارزیابی یکسان بودند. مداخله توسط یک فرد داوطلب و براساس آموزش‌های کتبی و شفاهی اجرا شد. در هر دو مطالعه، تکنیک تصادفی‌سازی ناکافی بود، زیرا براساس روش تناوبی بود و کورسازی (masking) محقق نشد. آموزش در مطالعه اول هیچ تاثیری نداشت، اما در مطالعه دوم گرایش به سمت مفید بودن نشان داد که البته از نظر آماری معنی‌دار نبود. دلایل احتمالی تفاوت میان مطالعات عبارت بودند از: نمرات بالای کسب‌شده در مطالعه اول که نشان‌دهنده نیاز اندک به آموزش و فضای کم برای بهبود بیشتر بود (تاثیر سقف (ceiling effect))، و اصلاح برنامه آموزشی در مطالعه دوم که امکان تطبیق بهتر را با نیازها و ویژگی‌های خاص بیماران فراهم می‌کند.
نتیجه‌گیری‌های نویسندگان
این مرور، دو کارآزمایی شبه-تصادفی‌سازی‌شده کوچک را با روش‌های انجام مشابه یافت که آموزش را با تمرینات ورزشی مقایسه کرده و عملکرد بدنی O&M را از طریق یک داوطلب یا یک متخصص ارزیابی کردند، و این مطالعات قادر به نشان دادن تفاوت نبودند. بنابراین، شواهد کمی درباره این موضوع وجود دارد که کدام نوع آموزش O&M برای افراد کم‌بینا با ویژگی‌ها و نیازهای خاص بهتر است. مربیان و دانشمندان حوزه جهت‌یابی و تحرک می‌بایست انجام کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل‌شده (randomised controlled trials; RCTs) را برای مقایسه اثربخشی انواع مختلف آموزش‌های O&M برنامه‌ریزی کنند. برای به‌کارگیری ابزار اندازه‌گیری استاندارد عملکرد تحرک که پایایی و حساسیت آنها به نیازهای متنوع حرکتی افراد کم‌بینا ثابت شده باشد، یک اجماع‌نظر لازم است. برای این منظور، پرسش‌نامه‌ها و تست‌های مبتنی بر عملکرد می‌توانند ابزار متفاوتی باشند که به‌ترتیب تجربیات ذهنی یا عملکرد عینی افراد کم‌بینا را بررسی می‌کنند. در واقع، باید توجه داشت که پژوهش‌های بازتوانی کم‌بینایی به‌طور فزاینده‌ای به سمت استفاده از پرسش‌نامه‌های کیفیت زندگی به‌عنوان معیار پیامد تغییر جهت داده‌اند که گاهی با هدف مطالعه مداخلات پیچیده و چندرشته‌ای از جمله انواع مختلف آموزش و پشتیبانی انجام می‌شوند، و O&M می‌تواند بخشی از آن باشد. نمونه‌ای از این مورد، یک RCT خوشه‌ای (cluster) در حال انجام توسط Zijlstra و همکارانش در هلند است. این کارآزمایی نه‌تنها به‌منظور مقایسه اثربخشی آموزش استاندارد O&M در مقابل مراقبت‌های معمول O&M، بلکه از نظر قابلیت پذیرش و قابلیت استفاده نیز طراحی شده است. این مطالعه از پرسش‌نامه‌های معتبر برای ارزیابی ذهنی بیماران از عملکرد خود در طول فعالیت‌های روزمره زندگی استفاده می‌کند. از آنجایی که نیازی نیست ارزیابی عملکرد مربی O&M صورت گیرد، این روش امکان ماسکه کردن ارزیابان و اندازه‌گیری پیامد بیمارمحور را فراهم می‌آورد.
این متن توسط مرکز کاکرین ایران به فارسی ترجمه شده است.
ین مرور کاکرین در ابتدا به زبان انگلیسی منتشر شد. مسوولیت صحت ترجمه بر عهده تیم ترجمه است که آن را تهیه کرده است. روند ترجمه با دقت انجام شده و از فرآیندهای استاندارد برای تضمین کنترل کیفیت پیروی می‌کند. با این حال، در صورت عدم تطابق، ترجمه‌های نادرست یا نامناسب، متن اصلی انگلیسی معتبر است.
